Bệnh thường gặp ở mèo Anh lông ngắn: những gì tôi muốn bạn biết trước khi quá muộn

Chiều thứ Bảy tuần trước, có một bạn nữ bế vào phòng khám của tôi một chú mèo Anh lông ngắn màu xám xanh, thân tròn ung ủng, mặt phính như cái bánh bao. Bạn ấy lo lắng: “Bác sĩ ơi, bé nhà em dạo này thở hơi lạ, mà em thấy nó vẫn ăn khỏe, vẫn nằm ngủ suốt ngày nên em cũng không chắc.” Tôi đặt ống nghe lên lồng ngực chú mèo, và trong lòng thầm mừng vì bạn ấy đã đưa bé đến — dù chỉ vì một linh cảm mơ hồ.

Tôi kể chuyện này ngay từ đầu vì nó nói lên đúng bản chất của giống mèo Anh lông ngắn (British Shorthair): đây là những “cục bông” điềm tĩnh, ít kêu, hiền lành đến mức nhiều khi ốm rồi mà chủ vẫn không hay. Trong mười năm làm nghề, tôi gặp rất nhiều bé mèo Anh được chăm rất kỹ, ăn ngon mặc ấm, nhưng lại giấu bệnh giỏi đến đáng sợ.

Vậy mèo Anh lông ngắn có phải là giống hay ốm không? Câu trả lời thành thật của tôi là: nhìn chung đây là giống khỏe, sống thọ, ít õng ẹo — tuổi thọ trung bình khoảng 12 đến 16 năm nếu được chăm tốt. Nhưng “khỏe nói chung” không có nghĩa là “không có gì phải lo”. Giống mèo này mang trong mình một vài bệnh có tính di truyền và một vài điểm yếu rất đặc trưng, mà nếu bạn biết trước, bạn hoàn toàn có thể phát hiện sớm và kéo dài cuộc sống chất lượng cho bé. Bài viết này tôi viết ra chính là để bạn “biết trước” những điều đó.

Nếu bạn đang nuôi hoặc sắp đón một bé, tôi khuyên đọc thêm bài tổng quan mèo Anh lông ngắn của tôi để hiểu tính cách và nhu cầu của bé trước đã.

1. Bệnh cơ tim phì đại (HCM) — kẻ giấu mặt số một

Nếu chỉ được nói về một căn bệnh duy nhất ở giống mèo này, tôi sẽ nói về nó: bệnh cơ tim phì đại, tên tiếng Anh viết tắt là HCM. Nói cho dễ hiểu, đây là tình trạng thành cơ tim (bức tường cơ của quả tim) dày lên bất thường. Thành tim dày lên nghe tưởng là “khỏe hơn”, nhưng thực ra ngược lại: buồng tim bị bóp nhỏ lại, tim bơm máu kém đi, và lâu dần dẫn đến suy tim.

Đây là bệnh tim di truyền hay gặp nhất ở mèo nói chung, và mèo Anh lông ngắn nằm trong nhóm giống có nguy cơ. Điều khiến tôi luôn dặn kỹ các chủ nuôi là: HCM cực kỳ âm thầm. Rất nhiều bé không có triệu chứng gì suốt một thời gian dài, vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn tròn trịa dễ thương — cho đến ngày bệnh bộc phát.

Và đây là chi tiết quan trọng nhất mà tôi muốn bạn khắc cốt ghi tâm: hiện nay chưa có xét nghiệm gen nào được công nhận chính thức cho giống mèo Anh lông ngắn để tầm soát HCM. Ở một vài giống mèo khác đã có xét nghiệm gen, nhưng riêng giống này thì chưa. Vì vậy, cách tầm soát chính đáng tin cậy nhất chính là siêu âm tim — bác sĩ dùng đầu dò siêu âm nhìn trực tiếp vào quả tim đang đập, đo độ dày thành tim. Đây là việc không đau, không cần gây mê, và có thể phát hiện bệnh từ khi bé còn chưa có bất kỳ dấu hiệu nào bên ngoài.

Dấu hiệu đáng sợ nhất của HCM khi đã nặng là cục máu đông. Máu ứ trong quả tim bệnh dễ đóng thành cục, cục máu đó trôi đi và kẹt lại, thường gặp nhất là kẹt ở mạch máu nuôi hai chân sau. Hậu quả là bé đột ngột liệt chân sau, kêu la đau đớn, chân lạnh ngắt. Đây là một cấp cứu thật sự — nếu bạn thấy cảnh này, phải đưa bé đi ngay lập tức.

2. Thận đa nang (PKD) và bệnh thận

Điểm yếu thứ hai của giống này nằm ở quả thận. Thận đa nang, viết tắt là PKD, là tình trạng trong thận mọc lên nhiều nang (những túi chứa dịch nhỏ). Theo thời gian, các nang này lớn dần, chèn ép và phá hủy mô thận lành, dẫn tới suy thận.

Vì sao mèo Anh lông ngắn lại dính bệnh này? Nguyên nhân nằm ở lịch sử lai giống: trong quá trình gây dựng giống, người ta có lai với dòng mèo Ba Tư — và bệnh thận đa nang vốn phổ biến ở dòng Ba Tư, thế là “theo” sang. Đây là bệnh di truyền, nghĩa là bé mang gen bệnh từ khi sinh ra.

Và đây là một điểm khác biệt quan trọng so với bệnh tim HCM ở trên: riêng bệnh thận đa nang thì đã có xét nghiệm gen (thường gọi là xét nghiệm gen PKD1). Đây là tin đáng mừng, vì xét nghiệm gen có thể phát hiện được bé mang gen bệnh từ rất sớm — ngay cả khi các nang trong thận còn quá nhỏ, chưa hiện lên trên hình siêu âm. Nhờ vậy, xét nghiệm gen đặc biệt hữu ích khi bạn chọn mua một bé mèo con, hoặc khi có ý định cho bé sinh sản — để tránh nhân giống từ những bé mang gen bệnh mà truyền tiếp sang đời sau. Còn siêu âm ổ bụng vẫn là cách kiểm tra bằng hình ảnh rất tốt khi bé đã trưởng thành, giúp bác sĩ nhìn thấy trực tiếp các nang đã hình thành. Nếu bạn nuôi một bé mèo Anh, tôi khuyên nên đưa cả hai cách này vào các lần khám định kỳ tùy theo hoàn cảnh của bé.

Bệnh thận nói chung — dù do PKD hay do tuổi già — là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến mèo lớn tuổi ra đi. Dấu hiệu sớm thường mờ nhạt: bé uống nước nhiều hơn, đi tiểu nhiều hơn, ăn ít dần và gầy đi dù bạn không đổi thức ăn. Tôi đã viết riêng một bài về bệnh thận ở mèo già, bạn nên đọc để nhận ra những tín hiệu sớm — vì với bệnh thận, phát hiện sớm một tháng có khi đổi được cả năm sống.

Nhân đây tôi cũng lưu ý: một bệnh khác cũng rất hay gặp ở mèo lớn tuổi và dễ nhầm lẫn với bệnh thận là cường giáp ở mèo (tuyến giáp hoạt động quá mức), vì cả hai đều làm mèo gầy đi và thay đổi cách ăn uống. Khi đi khám, bác sĩ sẽ giúp bạn phân biệt.

3. Béo phì — cái bẫy ngọt ngào

Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ nhất, vì nó là điều quan trọng nhất bạn có thể tự làm được để bảo vệ bé.

Mèo Anh lông ngắn rất dễ béo phì. Lý do nằm ngay trong tính cách đáng yêu của chúng: điềm tĩnh, lười vận động, thích nằm một chỗ, lại ăn rất khỏe. Cộng thêm việc nhiều chủ nuôi thương bé, thấy cái mặt phính đòi ăn là chiều — thế là cân nặng cứ tăng lên lúc nào không hay. Cái thân tròn của giống này khiến chúng ta khó nhận ra bé đã quá cân, vì “béo tròn” bị nhầm thành “dáng chuẩn của giống”.

Béo phì không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Nó kéo theo cả một chuỗi hệ lụy:

• Tiểu đường (bệnh đường huyết cao): mèo béo có nguy cơ mắc tiểu đường cao hơn hẳn, và tiểu đường ở mèo là một bệnh phải điều trị lâu dài, vất vả cho cả bé lẫn chủ.
• Bệnh khớp: cân nặng dư thừa đè lên các khớp, khiến bé đau, ngại đi lại, càng lười vận động — thành một vòng luẩn quẩn.
• Béo phì còn làm nặng thêm mọi bệnh khác, kể cả bệnh tim đã nói ở trên.

Cách kiểm tra đơn giản tại nhà: hãy dùng tay sờ nhẹ hai bên sườn bé. Nếu bạn cảm nhận được xương sườn dưới lớp mỡ mỏng (giống như sờ mu bàn tay mình), bé đang ổn. Nếu phải ấn sâu mới thấy, hoặc sờ chỉ thấy toàn mỡ, thì đã đến lúc điều chỉnh khẩu phần. Việc giữ cân cho một bé mèo Anh, theo tôi, là món quà sức khỏe lớn nhất mà bạn có thể tặng cho bé.

4. Bệnh răng miệng — nỗi đau bị bỏ quên

Có một điều tôi luôn nhắc mọi chủ nuôi: mèo rất giỏi giấu đau, và đau răng là kiểu đau bị bỏ quên nhiều nhất. Mèo Anh lông ngắn cũng nằm trong nhóm dễ mắc các bệnh răng miệng — viêm nướu (viêm phần lợi quanh chân răng), cao răng tích tụ, và tiêu chân răng.

Bạn thử tưởng tượng: một bé mèo bị đau răng vẫn sẽ cố ăn, vì bản năng sinh tồn buộc nó phải ăn. Nó chỉ ăn chậm hơn, hoặc nhả thức ăn ra, hoặc chảy nước dãi, hoặc miệng có mùi hôi khó chịu. Nhiều chủ nuôi chỉ phát hiện khi mùi hôi đã nặng, lúc đó bệnh thường đã tiến khá xa.

Chăm răng cho mèo không khó như bạn nghĩ, và tôi đã hướng dẫn chi tiết trong bài bệnh răng miệng ở mèo. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là: hãy tập nhìn vào miệng bé thường xuyên, và đừng xem thường mùi hôi miệng — nó gần như luôn là dấu hiệu của một vấn đề cần xử lý.

5. Bệnh đường tiết niệu dưới và chứng bí tiểu — nơi nước là thuốc

Phần này liên quan đến một sự thật căn bản mà nhiều người quên: mèo là loài ăn thịt bắt buộc, và tổ tiên của chúng vốn sống ở vùng khô hạn, lấy nước chủ yếu từ con mồi. Vì vậy, mèo có bản năng lười uống nước. Khi bé ăn chủ yếu thức ăn khô mà lại uống ít nước, nước tiểu của bé trở nên cô đặc, dễ hình thành tinh thể và sỏi trong đường tiết niệu.

Hậu quả là nhóm bệnh đường tiết niệu dưới — viêm bàng quang, tinh thể, sỏi — và biến chứng nguy hiểm nhất là bí tiểu (mèo mót tiểu nhưng không tiểu ra được vì đường tiểu bị tắc). Bí tiểu đặc biệt nguy hiểm ở mèo đực vì đường tiểu của bé hẹp và dài hơn.

Tôi phải nói thẳng: bí tiểu là một cấp cứu tính bằng giờ. Khi nước tiểu không thoát ra được, chất độc dồn ứ trong cơ thể, thận có thể suy nhanh và bé có thể tử vong chỉ trong một đến hai ngày. Dấu hiệu là bé ra vào khay cát liên tục, ngồi rặn lâu mà không có gì, kêu la khi đi vệ sinh, liếm vùng kín nhiều, hoặc tiểu ra vài giọt có máu. Bạn đọc kỹ bài mèo đi tiểu khó, bí tiểu để nhận diện sớm.

Và đây là chỗ mà bạn — người chủ — có quyền năng lớn nhất: khuyến khích bé uống đủ nước. Ưu tiên cho ăn thức ăn ẩm (pate, thức ăn ướt), đặt nhiều bát nước ở nhiều nơi trong nhà, giữ nước luôn sạch. Nhiều bé thích uống nước chảy, nên một đài phun nước cho mèo đôi khi tạo khác biệt lớn. Đủ nước chính là liều thuốc phòng bệnh rẻ nhất và hiệu quả nhất cho quả thận và đường tiết niệu của bé.

6. Nhóm máu B — điều ít ai nói nhưng có thể cứu mạng

Điểm cuối cùng này ít được nhắc tới, nhưng tôi muốn bạn biết vì nó có thể cứu mạng bé trong hai tình huống.

Mèo cũng có nhóm máu như người, và ở mèo Anh lông ngắn, tỷ lệ mang nhóm máu B cao hơn nhiều giống khác. Điều này quan trọng trong hai trường hợp:

Thứ nhất, khi cấp cứu cần truyền máu. Truyền nhầm nhóm máu ở mèo có thể gây phản ứng nguy hiểm chết người. Nếu bé nhà bạn từng cần truyền máu, việc biết trước nhóm máu giúp bác sĩ xử lý nhanh và an toàn.

Thứ hai, khi phối giống. Nếu một mèo mẹ nhóm máu B sinh ra mèo con nhóm máu A, thì sữa đầu của mẹ có thể gây tan máu cho mèo con sơ sinh — một tình trạng khiến mèo con ốm và tử vong trong những ngày đầu đời. Vì vậy, nếu bạn có ý định cho bé sinh sản, việc xét nghiệm nhóm máu của cả bố và mẹ trước khi phối là điều nên làm.

Bảng nhận biết bệnh qua dấu hiệu

Để bạn dễ tra cứu, tôi tóm tắt lại thành bảng dưới đây. Nhưng xin nhớ: bảng này để bạn cảnh giác, không thay thế được việc khám.

Dấu hiệu bạn thấy ở nhà	Có thể liên quan đến
Thở nhanh, thở gấp, thở khi nằm nghỉ	Bệnh cơ tim phì đại (HCM)
Đột ngột liệt chân sau, chân lạnh, kêu đau	Cục máu đông do bệnh tim — CẤP CỨU
Uống nhiều, tiểu nhiều, gầy dần, ăn kém	Bệnh thận (kể cả thận đa nang)
Thân tròn quá mức, khó sờ thấy xương sườn, ngại vận động	Béo phì, nguy cơ tiểu đường và bệnh khớp
Hôi miệng, ăn chậm, chảy dãi, nhả thức ăn	Bệnh răng miệng
Ra vào khay cát liên tục, rặn không ra, tiểu ra máu	Bệnh tiết niệu, bí tiểu — CẤP CỨU nếu tắc hẳn
(Trước khi truyền máu hoặc phối giống)	Cần biết nhóm máu — chú ý nhóm B

Phòng bệnh: những việc nhỏ đổi lấy nhiều năm bên nhau

Điều tôi yêu ở nghề này là phần lớn những bi kịch tôi chứng kiến đều có thể phòng được. Với mèo Anh lông ngắn, bạn hãy nhớ mấy việc sau:

• Giữ cân là ưu tiên số một. Cho ăn đúng khẩu phần, đừng chiều cái mặt phính đòi ăn. Một bé mèo Anh cân đối sẽ tránh được cả một chuỗi bệnh.
• Siêu âm tim định kỳ, đặc biệt vì chưa có xét nghiệm gen HCM cho giống này. Đây là cách tầm soát bệnh tim đáng tin nhất.
• Chăm răng đều đặn và để ý mùi hôi miệng.
• Đảm bảo bé uống đủ nước, ưu tiên thức ăn ẩm, nhiều bát nước sạch trong nhà.
• Cho ăn chế độ nhiều đạm động vật, ít tinh bột, đúng với bản chất loài ăn thịt bắt buộc. Bạn có thể xem thêm bài dinh dưỡng cho mèo của tôi.
• Khám sức khỏe định kỳ — mỗi năm ít nhất một lần khi còn trẻ, và hai lần một năm khi bé đã lớn tuổi. Chải lông đều tay cũng giúp giảm rụng lông theo mùa và là dịp để bạn kiểm tra cơ thể bé.

Câu hỏi thường gặp

Mèo Anh lông ngắn có phải giống hay bệnh không?

Không. Đây là giống khỏe và sống thọ. Chỉ là nó mang một vài bệnh di truyền đặc trưng — nhất là bệnh tim HCM và thận đa nang — nên bạn cần biết để tầm soát sớm.

Lông của bé dày thế thì chăm sóc có khó không?

Lông mèo Anh ngắn nhưng dày rậm như nhung, và rụng khá nhiều theo mùa. Bạn chỉ cần chải đều đặn, không cần cắt tỉa cầu kỳ. Việc này vừa giảm lông rụng vừa giúp bạn sớm phát hiện bất thường trên da.

Bé nhà tôi rất tròn, vậy có phải béo phì không?

Thân tròn là đặc điểm của giống, nhưng đừng để nó che mất tình trạng quá cân. Hãy sờ hai bên sườn: nếu khó cảm nhận được xương sườn, bé đang thừa cân và cần điều chỉnh.

Bé hiền, ít kêu, ngủ suốt ngày — có bình thường không?

Đó là tính cách điển hình của giống này: điềm tĩnh, độc lập, không thích bị bế ôm siết lâu, và trưởng thành muộn (khoảng 3 tuổi mới thật sự đằm tính). Nhưng chính vì hiền và giỏi giấu bệnh, bạn càng cần chủ động quan sát và khám định kỳ.

Tôi nên bắt đầu tầm soát bệnh tim từ khi nào?

Bạn có thể trao đổi với bác sĩ để lên lịch siêu âm tim phù hợp với tuổi của bé. Vì HCM âm thầm và chưa có xét nghiệm gen cho giống này, việc siêu âm định kỳ là cách chủ động nhất.

Quay lại chú mèo xám xanh ở đầu bài. Sau khi thăm khám và siêu âm tim, chúng tôi phát hiện bé có dấu hiệu cơ tim dày lên ở giai đoạn sớm — vẫn chưa muộn để theo dõi và can thiệp. Bạn chủ nuôi vừa lo vừa nhẹ nhõm. Điều làm nên khác biệt hôm ấy không phải là máy móc hiện đại, mà là việc bạn ấy đã tin vào một linh cảm nhỏ và đưa bé đến sớm.

Đó cũng là điều tôi mong ở bạn. Nếu bạn đang nuôi một bé mèo Anh lông ngắn và có bất kỳ băn khoăn nào về tim, thận, cân nặng hay đường tiết niệu của bé, đừng ngại đưa bé đến kiểm tra. Tại Bệnh viện Thú y EraVet Hải Phòng, chúng tôi có hai cơ sở ở Lê Chân và Gia Viên, làm việc từ 8h đến 19h mỗi ngày. Tôi và các đồng nghiệp luôn sẵn lòng cùng bạn lắng nghe những điều mà bé cưng không nói ra được. Gọi đặt lịch: 0987.90.1221.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung — 10 năm kinh nghiệm, Bệnh viện Thú y EraVet.