Mèo rụng lông từng mảng có phải bị nấm không? Bác sĩ thú y giải thích

Tuần trước có một bạn nhắn tin cho tôi lúc gần nửa đêm, giọng rất lo. Bạn ấy vừa phát hiện trên lưng con mèo có một mảng trụi lông tròn tròn, da hơi đỏ. Hàng xóm bảo “chắc chắn nấm rồi”, thế là bạn ấy chạy ra tiệm mua ngay một tuýp thuốc bôi ngoài da của người về xức. Ba ngày sau, mảng trụi không đỡ, con mèo còn liếm chỗ bôi thuốc và bắt đầu bỏ ăn.

Tôi kể chuyện này không phải để trách ai. Tôi hiểu cảm giác đó lắm: thấy con mình rụng lông loang lổ, ai cũng sốt ruột, chỉ muốn làm gì đó ngay. Nhưng tôi muốn bạn biết một điều mà nhiều người nuôi mèo chưa được nghe: rụng lông từng mảng KHÔNG đồng nghĩa với bị nấm. Nấm chỉ là một trong nhiều nguyên nhân. Có khi là ghẻ, có khi là dị ứng, có khi con mèo tự liếm trụi lông vì stress hoặc vì đang đau ở đâu đó bên trong.

Trong bài này, tôi sẽ cùng bạn đi qua các nguyên nhân hay gặp, chỉ cho bạn cách quan sát mèo tại nhà, cách phòng lây (vì đúng là có vài loại nấm lây sang người), và khi nào thì thật sự cần đưa mèo đi soi da hoặc nuôi cấy tại phòng khám. Đây là bài mang tính giúp bạn hiểu và chăm đúng, không thay thế cho một buổi khám trực tiếp. Mục tiêu của tôi là để bạn bình tĩnh hơn và đỡ đưa ra quyết định vội vàng.

Rụng lông từng mảng ở mèo không đồng nghĩa với bị nấm

Tôi hay nói với người nuôi thế này: rụng lông từng mảng là một DẤU HIỆU, không phải một chẩn đoán. Nó giống như khi bạn bị ho — ho có thể do cảm lạnh, do viêm họng, do dị ứng, cũng có thể do nguyên nhân khác. Không ai chỉ nghe tiếng ho mà kê ngay một loại thuốc rồi chắc chắn khỏi.

Da và lông của mèo cũng vậy. Cùng một biểu hiện là một mảng trụi lông, nhưng đằng sau có thể là rất nhiều lý do khác nhau. Có nguyên nhân do vi nấm, có nguyên nhân do ký sinh trùng, có nguyên nhân do cơ địa dị ứng, và có cả những trường hợp con mèo tự làm rụng lông của chính nó mà chủ không hề hay biết.

Vì thế, thay vì hỏi “có phải nấm không”, tôi mong bạn đổi câu hỏi thành “nguyên nhân thật sự ở đây là gì”. Câu hỏi thứ hai mới dẫn bạn đến hướng xử lý đúng. Và đôi khi, để trả lời được nó, chúng ta cần nhìn kỹ hơn một chút, đôi khi cần vài xét nghiệm đơn giản tại phòng khám.

Những nguyên nhân thường gặp khiến mèo rụng lông từng mảng

Dưới đây là những nhóm nguyên nhân tôi gặp nhiều nhất trong phòng khám. Tôi mô tả để bạn dễ hình dung, nhưng xin nhớ giúp tôi: các biểu hiện này thường chồng lấn lên nhau, nhìn bằng mắt thường rất dễ nhầm. Bạn đọc để hiểu, đừng dùng nó để tự kết luận.

• Nấm da (bệnh do vi nấm ngoài da, dân gian hay gọi là nấm hắc lào ở mèo): thường tạo mảng trụi tròn, da có vảy, đôi khi hơi đỏ ở rìa. Mèo có thể ngứa ít hoặc không ngứa. Đây là loại một số chủng có thể lây sang người, nên cần lưu ý.
• Ghẻ và ký sinh trùng ngoài da (ve ghẻ, mò bao lông…): thường làm mèo ngứa dữ dội, gãi và cào nhiều, hay gặp ở vùng đầu, tai, cổ, da đóng vảy hoặc đóng mài. Mèo càng gãi thì lông càng trụi và da càng tổn thương.
• Dị ứng (dị ứng do bọ chét, dị ứng thức ăn, dị ứng môi trường): rất hay gặp mà nhiều người bỏ sót. Chỉ vài con bọ chét cũng đủ khiến mèo có cơ địa nhạy cảm ngứa và liếm trụi lông, thường ở lưng dưới, gốc đuôi, bụng hoặc mặt trong đùi.
• Liếm lông quá mức do stress hoặc do đau: nhiều con mèo liếm lông một chỗ đến trụi mà chủ tưởng lông tự rụng. Nguyên nhân có thể là căng thẳng (đổi nhà, thêm thú mới, thay đổi trong nhà), hoặc con mèo đang đau ở đâu đó (ví dụ đau bàng quang, đau khớp) nên liếm liên tục vùng gần chỗ đau.
• Nguyên nhân nội tiết và bệnh bên trong: ít gặp hơn nhưng vẫn có, thường ở mèo lớn tuổi. Những trường hợp này lông thường thưa dần trên diện rộng kèm các thay đổi khác về ăn uống, cân nặng, hành vi, và cần xét nghiệm mới rõ.
• Rụng lông sau đợt ốm nặng, sau sinh, hoặc tại vùng từng tiêm/cạo: da và lông cần thời gian hồi phục. Đôi khi đây là hiện tượng tạm thời chứ không phải bệnh da thực sự.

Vì sao tôi khuyên bạn đừng vội kết luận là nấm và tự mua thuốc

Tôi rất hiểu tâm lý muốn xử lý nhanh. Nhưng tự kết luận là nấm rồi tự mua thuốc bôi thường gây hại nhiều hơn lợi. Tôi gặp không ít ca đến khám trong tình trạng nặng hơn ban đầu, chỉ vì đã tự điều trị sai hướng một thời gian.

• Nếu bôi thuốc trị nấm mà thật ra mèo bị ghẻ hay dị ứng, bạn đang đánh sai đích. Bệnh thật vẫn tiến triển, còn bạn thì mất thời gian và tưởng là đang chữa đúng.
• Nhiều loại kem bôi của người rất nguy hiểm khi mèo liếm phải. Mèo có thói quen liếm lông, nên thuốc bôi ngoài dễ đi vào miệng và có thể gây ngộ độc. Cơ thể mèo xử lý thuốc khác người, một số hoạt chất an toàn với người lại độc với mèo.
• Thuốc bôi có thể làm mờ đi triệu chứng bề mặt, khiến khi đến phòng khám bác sĩ khó nhìn ra bản chất, và cũng có thể làm sai lệch kết quả soi hoặc nuôi cấy sau này.
• Nếu đúng là nấm mà bạn chần chừ hoặc chữa nửa vời, một số chủng nấm có thể lây sang người và các con vật khác trong nhà trong lúc đó.
• Tôi không kê liều thuốc cụ thể qua mạng, và tôi mong bạn cũng đừng dùng đơn thuốc của con mèo nhà khác cho con mèo nhà mình. Cùng là rụng lông nhưng nguyên nhân khác nhau thì cách xử lý hoàn toàn khác nhau.

Cách quan sát mèo tại nhà trước khi đưa đi khám

Bạn không cần chẩn đoán thay bác sĩ. Nhưng những gì bạn quan sát được ở nhà cực kỳ quý, vì bạn ở bên con mèo cả ngày còn tôi chỉ gặp nó vài phút. Bạn ghi lại giúp tôi mấy điểm sau, có thể chụp ảnh hoặc quay lại một đoạn ngắn, sẽ giúp buổi khám nhanh và chính xác hơn nhiều.

• Mảng rụng lông nằm ở đâu, một chỗ hay nhiều chỗ, hai bên cơ thể có đối xứng nhau không.
• Da ở chỗ trụi trông thế nào: bình thường, đỏ, có vảy, đóng mài, có mụn nước hay có mùi lạ không.
• Mèo có ngứa không, có gãi, cào, liếm hay cắn vào chỗ đó nhiều không. Nếu có, bạn có bắt gặp nó liếm lén khi tưởng không ai nhìn không.
• Gần đây trong nhà có gì thay đổi: chuyển nhà, thêm thú mới, đổi thức ăn, đổi cát, có khách lạ, hay có căng thẳng gì không.
• Có thấy bọ chét hoặc những hạt đen li ti như đất cà phê trên lông mèo không (đó có thể là phân bọ chét).
• Mèo ăn uống, đi vệ sinh, cân nặng, tinh thần có gì khác thường không.
• Trong nhà còn con vật nào khác cũng rụng lông, ngứa, hoặc có người bị nổi mẩn đỏ ngứa ngoài da không.

Phòng lây khi nghi mèo bị nấm

Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ nhưng đừng hoảng. Đúng là một số loại nấm da ở mèo có thể lây sang người và sang các con vật khác trong nhà. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người có sức đề kháng yếu thường dễ nhiễm hơn. Nhưng lây không có nghĩa là ai cũng sẽ bị, và giữ vệ sinh tốt sẽ giảm rủi ro rất nhiều.

Khi chưa rõ nguyên nhân mà nghi ngờ nấm, tôi khuyên bạn áp dụng vài biện pháp phòng ngừa nhẹ nhàng, vừa an toàn cho người vừa không làm con mèo thêm căng thẳng. Nếu sau khi khám xác định không phải nấm, bạn có thể nới lỏng.

• Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào mèo, nhất là sau khi chạm vào vùng da bị tổn thương.
• Hạn chế cho trẻ nhỏ và người sức khỏe yếu ôm ấp, áp mặt vào mèo cho tới khi có kết luận rõ ràng.
• Giữ cho mèo một khu vực riêng dễ lau dọn, hạn chế để nó nằm chung giường, chung chăn gối với người.
• Giặt sạch và phơi nắng chăn, khăn, ổ nằm của mèo. Hút bụi, lau dọn nhà thường xuyên vì bào tử nấm có thể rơi rớt ra môi trường.
• Nếu nhà có nhiều thú cưng, tạm thời tách con nghi bệnh ra và theo dõi những con còn lại.
• Nếu có người trong nhà xuất hiện mảng đỏ ngứa, tròn, lan rộng ngoài da, hãy đi khám bác sĩ da liễu và nói rõ trong nhà đang nuôi mèo nghi bị nấm.

Khi nào cần soi hoặc nuôi cấy tại phòng khám

Nhìn bằng mắt thường, ngay cả tôi cũng không dám khẳng định chắc chắn là nấm hay không. Đó là lý do phòng khám có những cách kiểm tra đơn giản để tìm đúng nguyên nhân. Tôi giải thích ngắn gọn để bạn đỡ bỡ ngỡ khi được đề nghị làm.

Bạn không cần nhớ hết các kỹ thuật này. Chỉ cần hiểu rằng chúng giúp phân biệt nấm với ghẻ, dị ứng hay các nguyên nhân khác, để mình chữa đúng ngay từ đầu thay vì chữa mò.

• Đèn Wood (một loại đèn phát ánh sáng đặc biệt): soi nhanh, có thể gợi ý một số chủng nấm phát sáng. Tuy nhiên không phải loại nấm nào cũng sáng, nên đèn âm tính vẫn chưa loại trừ được nấm.
• Soi kính hiển vi (lấy vài sợi lông, chút vảy da hoặc cạo nhẹ bề mặt da): giúp tìm bào tử nấm, hoặc tìm con ve ghẻ, mò bao lông. Đây là bước phân biệt nấm với ghẻ rất hữu ích.
• Nuôi cấy nấm: được xem là cách đáng tin cậy để khẳng định có nấm hay không và là loại gì, nhưng cần thời gian chờ kết quả (thường vài ngày đến một hai tuần). Vì thế đôi khi bác sĩ vừa xử lý bước đầu vừa chờ kết quả.
• Xét nghiệm thêm khi cần: nếu nghi nguyên nhân dị ứng, nội tiết hay bệnh bên trong, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm máu hoặc các kiểm tra khác. Điều này thường gặp hơn ở mèo lớn tuổi hoặc khi lông thưa trên diện rộng.
• Bạn nên cho đi khám khi mảng trụi lan rộng, tái đi tái lại, mèo ngứa nhiều, da tổn thương, hoặc khi bạn đã theo dõi tại nhà mà không cải thiện. Đừng chờ đến khi nặng mới đi.

Bài viết mang tính chất giáo dục, giúp bạn hiểu và chăm sóc thú cưng đúng cách tại nhà. Nội dung không thay thế việc thăm khám trực tiếp. Mỗi bé có tình trạng riêng — khi có dấu hiệu bất thường, hãy đưa bé đến bác sĩ thú y để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Bác sĩ Lương Đức Trung

Bác sĩ thú y · Chuyên sâu Da liễu & Dinh dưỡng · Sáng lập Bệnh viện Thú y EraVet

Tìm hiểu về bác sĩ Trung →