Chó bị trúng bả: sơ cứu tại nhà đúng cách trước khi tới viện
Cục bả hồng cạnh chân bé
Bạn ra sân sau lấy quần áo. Bé không chạy ra mừng như mọi hôm. Bé đứng khựng giữa lối đi, đầu cúi, hai chân sau run bần bật như đứng không nổi. Mép nhểu dãi trắng, kéo thành sợi dài xuống nền xi măng. Và ngay cạnh chân bé, một cục màu hồng gặm dở.
Đó là lúc bạn hiểu ra: chó bị trúng bả.
Mình nói thẳng ngay đây để bạn không kỳ vọng sai. Không phải ca ngộ độc nào cũng cứu được tại nhà. Dù bạn sơ cứu đúng cỡ nào, sau đó bé vẫn phải đến bệnh viện thú y để theo dõi và điều trị chuyên sâu. Sơ cứu không phải là chữa khỏi. Sơ cứu là để bé sống mà tới được viện.
Bài này dài, vì mỗi loại độc xử một kiểu — và làm sai một bước có thể khiến bé chết. Bạn đọc nhanh phần đầu, rồi nhảy tới đúng mục loại độc mà bạn nghi.
Việc đầu tiên: truy cho ra bé vừa nuốt cái gì
Trước khi làm bất cứ thứ gì, bạn phải biết bé nuốt cái gì. Đây không phải bước thừa. Đây là bước quyết định bác sĩ có cứu được bé không.
- Nhìn nhãn sản phẩm bé vừa đụng. Đọc thành phần, đọc cảnh báo độc tính. Nhãn không ghi rõ thì gọi ngay bác sĩ, đừng đoán.
- Giữ lại vỏ bao bì. Vỏ gói bả, hộp thuốc, cục bả gặm dở — nhặt hết. Chụp ảnh lại. Mang theo khi đi viện.
- Ghi lại ba thứ: bé ăn cái gì, lúc mấy giờ, ước lượng bao nhiêu.
Vì sao mình nhấn mạnh cái vỏ bao đến vậy? Vì nhiều chất độc có thuốc giải riêng, và bác sĩ chỉ dùng được thuốc giải khi biết — hoặc nghi đúng — bé trúng chất gì. Một cái vỏ nhàu nát trong túi áo bạn có thể là thứ đổi được mạng bé.
Còn chuyện thời gian: chất độc khi còn trong dạ dày thì tống ra được. Một khi đã qua ruột và ngấm vào máu thì hết cửa lôi ra. Cuộc đua bắt đầu từ giây bé nuốt.
Ở viện, người ta đặt ống rửa dạ dày dưới gây mê — cái đó bạn không làm được ở nhà. Nhưng nếu bạn thấy rõ bé vừa nuốt bả, hoặc đường tới viện mất 30 phút trở lên, thì gây nôn tại nhà ngay là lựa chọn cứu mạng. Vừa gây nôn, vừa gọi bác sĩ, vừa nổ máy xe.
Gây nôn tại nhà: oxy già 3%, rồi than hoạt tính
Hai bước, làm theo đúng thứ tự.
Bước 1 — Oxy già 3%
Dùng oxy già (hydrogen peroxide) nồng độ 3%. Liều: 1 muỗng cà phê (5 ml) cho mỗi 5 kg cân nặng.
| Cân nặng bé | Liều oxy già 3% |
|---|---|
| 5 kg | 5 ml (1 muỗng cà phê) |
| 10 kg | 10 ml (2 muỗng cà phê) |
| 15 kg | 15 ml (3 muỗng cà phê) |
| 20 kg | 20 ml (4 muỗng cà phê) |
Cho uống xong, dắt bé đi dạo — vận động kích thích nôn. Nếu bé hợp tác, có thể kết hợp móc họng. Chưa nôn thì lặp lại mỗi 15–20 phút cho đến khi bé nôn ra.
Làm mấy lượt mà bé vẫn không nôn được thì gọi ngay bác sĩ, đừng ép thêm.
Còn siro ipecac? Ngày xưa hay được khuyên, nhưng oxy già tốt hơn cho chó. Ipecac chỉ hiệu quả khoảng 50% và có thể gây nguy hiểm, nên chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. (Nếu bác sĩ chỉ định: 0,5–1 ml cho mỗi 5 kg, tối đa 15 ml; không nôn thì lặp lại sau 20 phút, và chỉ một lần duy nhất.)
Một lời khuyên mình lặp đi lặp lại với khách: thủ sẵn vài chai oxy già ở nhà. Lúc bé ngộ độc, bạn không kịp chạy ra tiệm mua đâu. Nó nằm trong danh sách tủ sơ cứu thú cưng mà nhà nào nuôi chó cũng nên có.
Bước 2 — Khoá nốt phần độc còn sót
Nôn ra rồi vẫn còn sót. Bước hai là khoá phần còn lại lại.
- Than hoạt tính dạng viên nén 5 gram. Liều: 1 viên cho mỗi 5 kg cân nặng. Mình khuyên dạng viên vì dễ dùng nhất — dạng lỏng hay bột pha rất đặc, dính, bé ít khi tự nuốt.
- Không có than hoạt tính: trộn 1/4 cốc (60 ml) lòng trắng trứng + 1/4 cốc (60 ml) sữa cho mỗi 5 kg cân nặng, bơm vào khoé miệng bằng xilanh.
Xong hai bước, lên xe. Đừng ngồi ở nhà chờ xem bé đỡ chưa.
TUYỆT ĐỐI KHÔNG gây nôn trong 8 trường hợp này
Đây là mục quan trọng nhất của cả bài. Gây nôn sai lúc không phải là “không hiệu quả” — nó có thể giết bé.
Không gây nôn khi:
- Bé đã tự nôn rồi.
- Bé mê mệt, thở khó, hoặc có dấu hiệu thần kinh — lơ mơ, đứng không vững. Gây nôn lúc này bé có thể chết.
- Bé đã bất tỉnh, hoặc đang co giật.
- Bé nuốt axit hoặc dung dịch tẩy rửa.
- Bé nuốt vật sắc nhọn.
- Bé nuốt hoá chất gia dụng — nước lau sàn, nước cọ nhà vệ sinh.
- Bé nuốt sản phẩm dầu khí.
- Nhãn sản phẩm ghi rõ “Không gây nôn” / “Do not induce vomiting”.
Vì sao chất ăn mòn mà móc nôn lại tệ hơn
Hình dung thế này. Lúc bé nuốt xuống, chất ăn mòn đã đốt một lần trên đường trôi qua thực quản. Bạn móc cho nó nôn lên là bắt nó đốt thêm lần nữa trên đúng đoạn ống đó. Tổn thương thực quản khi ấy còn nặng hơn cả cái nó gây ra trong dạ dày.
Thay vào đó, với nhóm hoá chất ăn mòn: cho bé uống thật nhiều nước sạch để làm loãng, rồi cho 1 gói thuốc bao dạ dày Sucralfate. Rồi đi viện.
Nếu bé đã bất tỉnh, ngừng thở — bạn cần biết cách thổi ngạt và ép tim cho chó mèo trong lúc người nhà lái xe.
Co giật do độc hay động kinh? Phân biệt bằng cái này
Bé co giật, bạn hoảng. Nhưng phân biệt được hai thứ này rất quan trọng — vì một cái là cấp cứu chạy đua từng phút.
| Co giật do ngộ độc | Động kinh | |
|---|---|---|
| Kiểu cơn | Diễn ra liên tục hoặc tái phát trong vòng vài phút | Cơn thường ngắn, hiếm khi quá hai phút |
| Giữa các cơn | Bé run rẩy, mất phối hợp, yếu, đau bụng, tiêu chảy | Có giai đoạn yên tĩnh, bé trông bối rối rồi bình thường trở lại |
| Nguy cơ | Liên quan giai đoạn thiếu oxy kéo dài, nguy cơ tổn thương não | Bé trở lại bình thường sau cơn — nhưng vẫn cần cho bác sĩ khám |
Co giật do độc phải kiểm soát bằng tiêm tĩnh mạch diazepam (Valium) hoặc barbiturat. Đó là việc của bác sĩ, không phải của chủ. Việc của bạn là nhận ra và chở đi thật nhanh.
Từng loại độc, xử một kiểu
| Loại độc | Dấu hiệu xuất hiện sau | Có gây nôn không |
|---|---|---|
| Thuốc của người | Nhanh | Có, nếu bé còn tỉnh |
| Bả chuột chống đông máu | Vài ngày | Hỏi bác sĩ; chỉ khi vừa ăn và bé còn tỉnh |
| Bả chuột tăng canxi máu | 18–36 giờ | Có, nếu trong vòng 4 giờ |
| Strychnine | Trong vòng 2 giờ | Có, nếu chưa co giật/hôn mê |
| Socola | Trong vòng vài giờ | Có, nếu trong 2 giờ và chưa nôn |
| Thuốc trừ sâu | — | Theo chỉ định bác sĩ |
1. Ngộ độc thuốc của người
Đây là nguyên nhân ngộ độc phổ biến nhất ở thú cưng. Lý do: chó mèo thiếu enzyme để giải và thải nhóm thuốc này, nên chất độc tích lại sau khi thuốc chuyển hoá.
Dấu hiệu xuất hiện nhanh: đau bụng, tiết nhiều nước bọt, nôn mửa, yếu ớt.
Nguy hiểm nhất là Ibuprofen (Advil) và acetaminophen (Panadol). Chỉ 2 viên Panadol đủ gây tổn thương nghiêm trọng gan một con chó 20 kg. Mèo tuyệt đối không được uống Panadol, dù liều nào.
Nghi bé nuốt thuốc thì gây nôn ngay rồi gọi bác sĩ — có thể có thuốc giải đặc hiệu.
2. Bả chuột nhóm chống đông máu
Nhóm phổ biến nhất. Nó chặn tổng hợp vitamin K, gây chảy máu tự phát.
Chi tiết khiến mình sợ nhất ở nhóm này: dấu hiệu thường không xuất hiện cho đến vài NGÀY sau tiếp xúc. Bé ăn hôm nay, vài hôm sau mới đổ bệnh — lúc đó chủ đã quên mất chuyện cục bả ngoài sân.
Dấu hiệu: bé yếu, xanh xao do mất máu; chảy máu mũi; nôn ra máu; chảy máu trực tràng; khối máu tụ và bầm dưới da; xuất huyết dưới nướu. Có thể tử vong trong 24–48 giờ.
Bả thế hệ hai (bromadiolone, brodifacoum) độc hơn thế hệ đầu (warfarin, hydroxycoumadin) 50 đến 200 lần, giết chuột chỉ sau một lần ăn. Và đây là điểm nhiều người không ngờ: bé có thể ngộ độc chỉ vì ăn phải con chuột đã chết vì loại bả này.
Thuốc giải đặc hiệu là Vitamin K1, tiêm dưới da và lặp lại cho đến khi thời gian đông máu về bình thường — thế hệ đầu thường một tuần, loại tác dụng dài có thể tới một tháng.
3. Bả chuột nhóm gây tăng canxi máu
Chứa vitamin D (cholecalciferol), đẩy canxi huyết thanh lên mức độc, gây rối loạn nhịp tim và tử vong. Khác nhóm trên, bé thường không ngộ độc khi ăn phải chuột trúng loại này — thường phải ăn trực tiếp chất độc.
Dấu hiệu sau 18–36 giờ: khát nước và tiểu nhiều, nôn mửa, yếu toàn thân, co giật cơ, co giật, cuối cùng tử vong.
Nghi bé ăn trong vòng 4 giờ qua thì gây nôn ngay và liên hệ bác sĩ. Thuốc giải đặc hiệu là Calcitonin, nhưng rất khó kiếm ở Việt Nam.
4. Strychnine
Ngày càng ít gặp, nhưng gặp thì rất dữ. Dấu hiệu trong vòng hai giờ: kích động, bồn chồn, đi lại liên tục, rồi co giật dữ dội đau đớn với bốn chân duỗi cứng. Cơn kéo dài khoảng 60 giây; bé có thể ngửa đầu ra sau, ngừng thở, tím tái.
Dấu hiệu đặc trưng nhất — nhớ kỹ cái này: chỉ cần kích thích nhẹ, chạm vào bé hoặc vỗ tay, cũng đủ kích hoạt cơn co giật.
Vì vậy: gây nôn ngay sau khi bé ăn phải, nhưng không gây nôn nếu bé đang hôn mê, đang co giật hoặc khó thở. Rồi đắp chăn, che kín tai và mắt để giảm kích thích từ môi trường, và đưa tới phòng khám gần nhất càng nhanh càng tốt. Xe đi im lặng, hạn chế chạm vào bé.
5. Socola
Socola chứa methylxanthines (caffeine và theobromine). Một con chó nặng 5 kg có thể chết sau khi ăn chỉ 113g socola dạng thanh hoặc kẹo. Socola đen độc nhất, socola nâu ít độc hơn, socola trắng gần như không gây ngộ độc.
Dấu hiệu trong vòng vài giờ: kích động quá mức, đi loạng choạng, nôn mửa, tiểu không kiểm soát, thở nhanh, yếu ớt, co giật, hôn mê; đôi khi tiêu chảy phân đen.
Biết bé ăn trong vòng 2 giờ qua và chưa nôn thì gây nôn ngay, đồng thời ghi lại loại và số lượng. Mình đã viết riêng một bài kỹ hơn về chó mèo ăn socola.
6. Thuốc trừ sâu lân hữu cơ và carbamate
Lân hữu cơ gồm chlorpyrifos, diazinon, phosmet, fenthion, cythioate, tetrachlorvinphos. Carbamate phổ biến là carbyl và propexur.
Dấu hiệu: kích động quá mức, chảy nước dãi nhiều, tiểu thường xuyên, tiêu chảy, co giật cơ, yếu ớt, loạng choạng, sụp đổ, hôn mê; tử vong do suy hô hấp.
Thuốc giải đặc hiệu cho lân hữu cơ (không phải carbamate) là 2-PAM; Atropine dùng cho cả hai. Nếu bé dính thuốc qua da, tắm bằng nước xà phòng và xả thật sạch.
Và những thứ trong bếp nhà bạn
Không phải ngộ độc nào cũng đến từ cục bả ngoài sân. Ngộ độc còn có thể đến từ chính bát cơm thừa trong bếp. Bạn nên đọc thêm chó không được ăn gì, hành tỏi độc với chó mèo và nho, bơ, macca, xylitol.
Đến bác sĩ ngay khi
Đừng chờ “xem sao đã”. Đưa bé đi ngay khi bé có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:
- Nôn
- Co giật
- Chảy dãi
- Run rẩy
- Lơ mơ
- Chảy máu bất thường
- Thở nhanh
Mang theo vỏ bao bì, hộp thuốc, cục bả gặm dở — hoặc ảnh chụp. Nói với bác sĩ bé ăn cái gì, lúc mấy giờ, ước lượng bao nhiêu.
Nếu bạn chưa chắc thế nào là “đủ nặng để đi viện”, hãy đọc 10 dấu hiệu cấp cứu ở chó mèo và 6 bước vàng khi cấp cứu thú cưng tại nhà.
Mình đã gom toàn bộ các tình huống kiểu này — ngộ độc, hóc dị vật, sốc nhiệt, chảy máu, ngừng thở — vào cuốn “7 Quy trình Cấp cứu Thú cưng tại nhà”, viết dạng từng bước để bạn mở ra là làm theo được ngay giữa lúc cuống. Bạn tải miễn phí rồi in ra dán vào tủ thuốc, đừng để đến lúc cần mới đi tìm.
Bé lỡ nuốt thuốc của người, xem thêm bài cho chó uống thuốc của người được không, lỡ cho rồi làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Bé ăn phải con chuột chết vì bả, có sao không?
Có. Với bả chống đông máu — nhóm phổ biến nhất — bé hoàn toàn có thể ngộ độc chỉ vì ăn con chuột đã chết vì loại bả đó. Riêng nhóm gây tăng canxi máu thì bé thường không ngộ độc theo đường này, mà phải ăn trực tiếp chất độc. Nhà bạn hay có chuột chết mà chó lại thích tha, thì đừng chủ quan.
Nhà không có oxy già, dùng thứ khác thay được không?
Oxy già 3% là thứ mình khuyên dùng. Siro ipecac chỉ hiệu quả khoảng 50% và có thể gây nguy hiểm, nên chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Không có oxy già và bé chưa nôn được thì gọi bác sĩ ngay và lên đường tới viện — ở viện có ống rửa dạ dày dưới gây mê, thứ bạn không làm được ở nhà. Rút kinh nghiệm sau ca này, thủ sẵn vài chai trong nhà.
Bé trúng bả mà giờ vẫn chạy nhảy bình thường, có cần đi viện không?
Cần. Nhóm bả chống đông máu thường không có dấu hiệu gì cho đến vài ngày sau tiếp xúc, rồi bé đổ bệnh vì chảy máu tự phát và có thể tử vong trong 24–48 giờ. Nhóm tăng canxi máu thì 18–36 giờ mới lộ. “Trông vẫn bình thường” không có nghĩa là an toàn.
Bé nôn ra rồi thì có phải cho nôn thêm cho sạch không?
Không. Bé đã tự nôn rồi thì không gây nôn nữa — đó là một trong tám trường hợp tuyệt đối không được gây nôn. Chuyển sang bước khoá độc bằng than hoạt tính (1 viên 5g cho mỗi 5 kg) rồi đưa bé đi viện. Nếu bạn muốn hiểu kỹ hơn về chuyện nôn ở chó, mình có bài riêng về chó bị nôn.
Bạn ở Hải Phòng? Nghi bé trúng bả thì đừng ngồi tra mạng thêm phút nào nữa — sơ cứu xong là lên xe. Bệnh viện Thú y EraVet có hai cơ sở Lê Chân và Gia Viên, làm việc 8h–19h. Bạn có thể đặt lịch khám hoặc gọi trước để bên mình chuẩn bị sẵn trong lúc bạn đang chạy tới. Nhớ cầm theo cái vỏ bao. Gọi đặt lịch: 0987.90.1221.
Bác sĩ thú y Lương Đức Trung — 10 năm kinh nghiệm, Bệnh viện Thú y EraVet.
4 Comments