Bệnh thường gặp ở mèo Ba Tư: bác sĩ thú y kể bạn nghe những điều nên biết trước khi quá muộn

Có một buổi sáng ở phòng khám, một chị khách bế vào một bé mèo Ba Tư lông trắng dày như cục bông. Chị vừa đặt em ấy lên bàn vừa nói, giọng vẫn còn cười: “Bác sĩ ơi, em nó chỉ hơi uống nhiều nước với đi vệ sinh nhiều hơn bình thường thôi, chắc do trời nóng đúng không ạ?”

Tôi nhìn bé mèo, sờ vào vùng bụng, rồi khẽ thở ra. Tôi hiểu vì sao chị chủ quan — trông em ấy vẫn đẹp, vẫn sang, mặt vẫn tròn đáng yêu. Nhưng chính cái vẻ ngoài “chẳng có gì” đó lại là điều làm tôi lo nhất ở giống mèo này.

Nếu bạn đang nuôi hoặc sắp nuôi một bé mèo Ba Tư, tôi muốn dành bài viết này để nói thật lòng với bạn một điều: mèo Ba Tư là một giống mèo tuyệt vời, hiền lành, tình cảm, thích được ôm ấp — nhưng đi kèm với vẻ đẹp đó là một vài căn bệnh có tính di truyền và đặc trưng theo giống. Không phải để làm bạn sợ. Mà để bạn biết mà quan sát, biết mà phát hiện sớm, biết lúc nào chỉ cần theo dõi và lúc nào phải bế đi khám ngay.

Mèo Ba Tư — là “giống” hay là “bệnh”?

Trước tiên tôi muốn trả lời câu hỏi mà nhiều người hay hỏi tôi, kiểu nửa đùa nửa thật: “Bác sĩ ơi, mèo Ba Tư nuôi có hay ốm không?”

Mèo Ba Tư không phải là một cái “giống hay bệnh”. Đại đa số các bé sống vui khỏe, tuổi thọ trung bình rơi vào khoảng mười hai đến mười bảy năm — một quãng đời khá dài. Nhưng vì được nhân giống chọn lọc qua nhiều đời để có bộ lông dài dày và khuôn mặt tròn, mũi tẹt đặc trưng, giống mèo này mang theo một số điểm yếu về sức khỏe mà người nuôi cần biết trước.

Bạn để ý sẽ thấy mèo Ba Tư có hai kiểu mặt. Kiểu mặt cực ngắn (mũi rất tẹt, gần như thụt hẳn vào giữa hai mắt) trông rất “đắt tiền” nhưng lại là kiểu gặp nhiều rắc rối nhất về hô hấp và chảy nước mắt. Kiểu còn lại là mặt búp bê (mũi bớt tẹt, dài ra một chút) — nhìn tự nhiên hơn và thường khỏe hơn về đường thở. Khi chọn mèo, đây là điều đáng cân nhắc chứ không chỉ nhìn “cái nào đáng yêu hơn”.

Giờ tôi sẽ đi qua từng nhóm bệnh, theo đúng thứ tự mà tôi lo lắng trong nghề.

1. Thận đa nang (PKD) — kẻ giấu mặt nguy hiểm số một

Nếu bạn chỉ nhớ được một điều từ bài này thôi, tôi mong đó là bệnh thận đa nang, viết tắt theo y khoa là PKD (nghĩa là trong thận mọc lên nhiều túi nước nhỏ — gọi là nang — lớn dần theo năm tháng, chèn ép và phá hủy phần thận khỏe mạnh).

Vì sao tôi đặt nó số một? Vì trong tất cả các giống mèo, mèo Ba Tư là giống mang gen bệnh này cao nhất. Và vì đây là kẻ giấu mặt đúng nghĩa. Các nang phát triển âm thầm suốt nhiều năm, con mèo vẫn ăn vẫn chơi bình thường, cho đến khi phần thận còn lại không gánh nổi nữa thì bệnh mới bộc lộ — thường là lúc mèo đã lớn tuổi. Và đó cũng chính là bé mèo trắng mà chị khách bế vào buổi sáng hôm ấy.

Những dấu hiệu bạn có thể để ý: mèo uống nước nhiều hơn hẳn, đi tiểu nhiều hơn hẳn, ăn kém dần, gầy đi, lông xơ, thỉnh thoảng nôn. Nghe rất giống “trời nóng nên uống nhiều” đúng không? Đó là lý do nó nguy hiểm.

Tin tốt là: bệnh này đã có xét nghiệm gen. Chỉ cần một mẫu nhỏ là biết được một bé mèo có mang gen PKD hay không, ngay cả khi bé còn nhỏ và chưa có triệu chứng gì. Vì thế, lời khuyên thật lòng của tôi khi bạn mua mèo Ba Tư: hãy hỏi trại giống rằng bố mẹ của bé đã được xét nghiệm gen PKD chưa. Một trại giống tử tế sẽ vui vẻ trả lời. Nếu họ lảng tránh, bạn nên cân nhắc.

Bệnh thận đa nang là một trong những nguyên nhân dẫn đến suy thận ở mèo — nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về cách thận suy yếu theo tuổi tác và cách chăm một bé mèo đã có vấn đề thận, tôi có viết riêng một bài về bệnh thận ở mèo già mà bạn nên đọc.

2. Hội chứng hô hấp mặt ngắn và cái nắng mùa hè đáng sợ

Cái mũi tẹt đáng yêu kia có một cái giá của nó. Khi khuôn mặt bị “nén ngắn” lại, đường thở bên trong cũng bị nén theo — lỗ mũi hẹp, đường khí ngoằn ngoèo hơn. Y khoa gọi đây là hội chứng hô hấp mặt ngắn (nhóm mèo có sọ mặt ngắn, thở khó khăn hơn mèo mũi dài bình thường).

Biểu hiện thường gặp là mèo thở khò khè, ngáy to khi ngủ, thở nghe rõ tiếng, dễ mệt khi vận động. Kiểu mặt cực ngắn bị ảnh hưởng nhiều hơn kiểu mặt búp bê.

Nhưng điều tôi muốn bạn khắc cốt ghi tâm là chuyện sốc nhiệt. Mèo vốn thải nhiệt kém — chủ yếu bằng cách liếm lông cho nước bọt bay hơi và tự tìm chỗ mát, chứ gần như không đổ mồ hôi (chỉ có một chút ở gan bàn chân). Khả năng làm mát đã hạn chế sẵn, lại thêm mũi tẹt đường thở hẹp và bộ lông dài dày như một cái áo bông mặc quanh năm, cộng với mùa hè miền Bắc nóng ẩm — đây là công thức của tai họa. Một bé mèo Ba Tư bị nhốt trong phòng bí, hoặc trong xe hơi tắt điều hòa, chỉ vài chục phút thôi cũng có thể nguy kịch.

Và đây là điều rất nhiều người hiểu nhầm: khác với chó thở hổn hển để hạ nhiệt, mèo há mồm thở, thở dốc KHÔNG phải là cách làm mát bình thường — đó là dấu hiệu nguy kịch. Xin bạn nhớ: mèo Ba Tư không chịu nóng. Ngày hè, hãy cho em ấy ở nơi mát, thoáng khí, luôn có nước sạch mát. Nếu thấy mèo há mồm thở, thở dốc, lưỡi tím tái — đó là cấp cứu, đừng chần chừ một giây nào.

3. Bệnh về mắt — nước mắt chảy hoài và những vết loét giác mạc

Bạn có để ý hai vệt nâu chạy dài từ khóe mắt xuống của các bé mèo Ba Tư không? Nhiều người tưởng đó là mèo “bẩn” hay “khóc nhè”. Thật ra đó là hệ quả của cấu tạo khuôn mặt.

Vì mặt ngắn, ống dẫn nước mắt (đường ống nhỏ dẫn nước mắt từ mắt xuống mũi) của mèo Ba Tư cũng ngắn và hẹp, dễ tắc. Nước mắt không thoát được đúng đường nên tràn ra ngoài, chảy xuống lông mặt, lâu ngày để lại vệt nâu và làm vùng da đó ẩm ướt, dễ viêm. Đây là lý do bạn cần vệ sinh vùng mắt cho mèo Ba Tư hằng ngày — lau nhẹ bằng khăn mềm ẩm, giữ cho vùng đó luôn khô sạch.

Ngoài chuyện chảy nước mắt, đôi mắt to tròn hơi lồi của giống này cũng dễ bị tổn thương hơn — dễ loét giác mạc (lớp trong suốt ngoài cùng của mắt bị trầy, xước rồi loét, rất đau). Một số bé còn bị lông quặm (lông mi hoặc lông mí mắt mọc ngược cọ vào tròng mắt), khiến mèo liên tục nheo mắt, chảy nước mắt, lấy chân dụi.

Dấu hiệu cần chú ý: mèo nheo một bên mắt, mắt đỏ, chảy nhiều dịch, hay lấy chân dụi mắt. Mắt là cơ quan không cho phép chần chừ — một vết loét nhỏ bỏ lỡ vài ngày có thể để lại hậu quả vĩnh viễn.

4. Bệnh răng miệng — cái hàm ngắn và những chiếc răng chen chúc

Khuôn mặt ngắn không chỉ ảnh hưởng đến mũi và mắt, mà còn đến cả cái hàm. Hàm ngắn nghĩa là chừng đó chiếc răng phải chen chúc trong một khoảng không gian nhỏ hơn bình thường. Răng mọc lệch, khấp khểnh, có kẽ hở lạ — và thức ăn, mảng bám dễ đọng lại ở những chỗ khó vệ sinh.

Hệ quả là mèo Ba Tư dễ bị cao răng, viêm nướu (lợi sưng đỏ, đau) sớm hơn nhiều giống khác. Bạn có thể để ý: mèo hôi miệng, chảy nước dãi, ăn chậm lại, nhai một bên, hay tự nhiên bỏ dở bữa dù vẫn tỏ ra thèm ăn. Đó là những tín hiệu của một cái miệng đang đau.

Răng miệng là chuyện cả đời chứ không phải xử lý một lần là xong. Bạn nên cho bác sĩ kiểm tra răng định kỳ, và nếu quan tâm sâu hơn về cách chăm sóc, tôi có một bài riêng về bệnh răng miệng ở mèo mà tôi khuyên mọi người nuôi mèo mặt ngắn nên đọc kỹ.

5. Bệnh da và nấm — cái giá của bộ lông đẹp

Bộ lông dài dày rậm là niềm tự hào của mèo Ba Tư, nhưng cũng là nơi hoàn hảo cho rắc rối trú ẩn. Lông dày giữ ẩm, giữ nhiệt, và nếu không được chải và giữ khô, phần da bên dưới trở nên bí, ẩm — môi trường lý tưởng cho nấm da và viêm da phát triển.

Nếu bạn không chải lông cho mèo Ba Tư hằng ngày, lông sẽ bết lại, thắt thành nút sát da. Những búi thắt này kéo căng da gây đau, che kín một vùng da không cho thở, và mèo khi tự liếm chải sẽ nuốt lông vào bụng tạo thành búi lông gây nôn ọe, tắc ruột. Đây không phải chuyện làm đẹp — đây là chuyện sức khỏe.

Dấu hiệu bệnh da: rụng lông thành mảng, da đỏ, đóng vảy, mèo gãi hoặc liếm một chỗ liên tục, có mùi lạ. Nấm ở mèo còn có thể lây sang người, nên phát hiện sớm là bảo vệ cả nhà.

Cách phòng đơn giản mà hiệu quả nhất: chải lông hằng ngày và tắm định kỳ, sau tắm phải sấy thật khô đến tận da. Bộ lông đẹp là bộ lông được chăm, không phải bộ lông để mặc kệ.

6. Bệnh tim và bệnh mắt di truyền — hai kẻ thầm lặng

Có hai căn bệnh mà bạn không thể nhìn bằng mắt thường mà biết được, nên tôi muốn nói riêng.

Thứ nhất là bệnh cơ tim phì đại, y khoa gọi là HCM (thành cơ tim dày lên bất thường, khiến tim bơm máu kém đi). Đây là bệnh tim thường gặp ở mèo và mèo Ba Tư cũng nằm trong nhóm cần lưu ý. Điều đáng ngại là nhiều bé không có triệu chứng gì cho đến khi bệnh đã tiến triển xa. Cách duy nhất để phát hiện sớm là siêu âm tim — một bước mà tôi khuyên nên làm khi khám sức khỏe định kỳ cho mèo Ba Tư, đặc biệt khi mèo lớn tuổi hoặc trước khi gây mê làm thủ thuật gì đó.

Thứ hai là teo võng mạc tiến triển, y khoa gọi là PRA (lớp thần kinh nhận ánh sáng ở đáy mắt thoái hóa dần, làm mèo mờ mắt rồi mù). Bệnh này xuất hiện ở một số dòng mèo Ba Tư và không gây đau; có dòng khởi phát sớm ngay khi mèo còn nhỏ, có dòng tiến triển chậm hơn. Dấu hiệu là mèo đi lại dè dặt, hay va vào đồ trong nhà, sợ chỗ tối. Hiện đã có xét nghiệm gen để tầm soát bệnh này ở trại giống.

Cả hai bệnh này đều nhắc chúng ta một điều: khám định kỳ không phải là chuyện thừa. Nó là cách duy nhất để nhìn thấy những gì mắt thường không thấy.

7. Béo phì — vấn đề tưởng nhỏ mà kéo theo tất cả

Mèo Ba Tư tính điềm tĩnh, hiền lành, thích nằm được ôm hơn là chạy nhảy. Đáng yêu vô cùng, nhưng cũng vì ít vận động mà giống mèo này rất dễ béo phì. Và tôi để béo phì ở cuối cùng không phải vì nó nhẹ nhất, mà vì nó là thứ làm nặng thêm tất cả những bệnh phía trên.

Mèo béo thở khó hơn — càng khổ cho cái đường thở vốn đã hẹp. Mèo béo dễ mắc bệnh tiểu đường, gan nhiễm mỡ, gánh nặng cho tim và khớp. Một bé mèo Ba Tư thừa cân giống như đang mang sẵn nhiều gánh nặng cùng lúc.

Là loài ăn thịt bắt buộc (cơ thể mèo cần đạm từ thịt động vật, không dùng được nhiều tinh bột như chó hay người), mèo cần khẩu phần giàu đạm động vật, ít tinh bột. Bạn nên kiểm soát lượng ăn, tránh để thức ăn khô đầy bát cả ngày cho mèo gặm vặt. Về chi tiết khẩu phần cho từng độ tuổi và thể trạng, tôi có bàn kỹ trong bài mèo Ba Tư ăn gì.

Một điểm nữa rất quan trọng: mèo vốn lười uống nước, nên rất dễ gặp vấn đề về thận và đường tiết niệu. Với một giống đã mang sẵn nguy cơ thận cao như Ba Tư thì điều này càng đáng lưu tâm. Hãy khuyến khích mèo uống đủ nước, ưu tiên thức ăn ẩm (pate, thức ăn ướt), đặt nhiều bát nước quanh nhà hoặc dùng đài phun nước. Bổ sung omega-3 (dầu cá) cũng rất tốt cho làn da và bộ lông dài của giống này.

Bảng nhận biết: bệnh gì qua dấu hiệu nào

Dấu hiệu bạn thấy	Có thể liên quan đến
Uống nhiều, tiểu nhiều, gầy dần, nôn	Thận đa nang / vấn đề thận
Thở khò khè, ngáy to, mệt khi vận động, há mồm thở	Hội chứng hô hấp mặt ngắn, nguy cơ sốc nhiệt
Chảy nước mắt nhiều, vệt nâu dưới mắt, nheo mắt, mắt đỏ	Tắc ống lệ, loét giác mạc, lông quặm
Hôi miệng, chảy dãi, nhai một bên, bỏ dở bữa	Cao răng, viêm nướu
Rụng lông mảng, da đỏ đóng vảy, gãi liếm liên tục	Nấm da, viêm da, búi lông thắt nút
Ho, khó thở, mệt bất thường, ngất	Bệnh cơ tim phì đại (HCM)
Va vào đồ, đi dè dặt, sợ chỗ tối	Teo võng mạc (PRA)
Bụng tròn, nặng nề, lười vận động	Béo phì và các hệ lụy

Phòng bệnh — điều bạn làm được ngay từ hôm nay

Nghe qua một loạt bệnh có thể khiến bạn hơi nản. Nhưng tin tôi đi, phần lớn những điều này đều nằm trong tầm tay bạn:

• Chọn từ gốc: khi mua mèo, hỏi trại giống về việc bố mẹ đã xét nghiệm gen PKD chưa, và ưu tiên bé có khuôn mặt không quá tẹt.
• Chống nóng: ngày hè giữ mèo ở nơi mát thoáng, luôn có nước mát, tuyệt đối không nhốt nơi bí gió.
• Chăm mắt và lông mỗi ngày: lau mắt hằng ngày, chải lông hằng ngày, tắm định kỳ và sấy khô đến tận da.
• Cho ăn đúng và đủ nước: khẩu phần giàu đạm, kiểm soát cân nặng, ưu tiên thức ăn ẩm, khuyến khích uống nhiều nước.
• Khám định kỳ: kiểm tra răng, cân nặng, và với mèo lớn tuổi thì thêm siêu âm tim, xét nghiệm chức năng thận. Nhiều bệnh chỉ lộ ra qua thăm khám chứ không qua mắt thường.

Nếu bạn muốn một lộ trình chăm sóc bài bản từ bé đến lớn, tôi có tổng hợp trong bài cách nuôi mèo Ba Tư.

Câu hỏi thường gặp

Mèo Ba Tư có phải giống hay ốm không?

Không hẳn. Đa số các bé sống khỏe mạnh, tuổi thọ dài. Nhưng giống này mang một số nguy cơ di truyền và đặc trưng theo cấu tạo cơ thể — biết trước thì phòng và phát hiện sớm được, không đáng sợ.

Có cách nào biết mèo có bị thận đa nang không khi nó còn khỏe?

Có. Xét nghiệm gen PKD làm được ngay cả khi mèo còn nhỏ, chưa có triệu chứng. Đây là điều đáng làm và đáng hỏi trại giống.

Vệt nâu dưới mắt mèo Ba Tư có chữa hết được không?

Đó chủ yếu do cấu tạo mặt ngắn nên khó hết hoàn toàn, nhưng vệ sinh hằng ngày sẽ kiểm soát tốt và tránh viêm da. Nếu chảy nước mắt tăng đột ngột kèm mắt đỏ, đau thì cần đi khám vì có thể là vấn đề khác.

Mèo Ba Tư có nên cạo lông cho mát mùa hè không?

Cạo lông không giải quyết gốc vấn đề và đôi khi còn hại da. Quan trọng hơn là chải lông đều, giữ môi trường mát và thoáng. Nếu lông đã thắt nút nhiều thì nên để bác sĩ hoặc thợ có kinh nghiệm xử lý.

Bao lâu nên cho mèo Ba Tư đi khám một lần?

Với mèo trẻ khỏe, mỗi năm một lần là hợp lý. Với mèo lớn tuổi hoặc đã có vấn đề sức khỏe, nên khám dày hơn theo tư vấn của bác sĩ.

Nói thật, tôi viết bài này không phải để bạn lo lắng, mà để bạn yên tâm hơn. Vì khi bạn hiểu giống mèo mình nuôi, bạn sẽ nhìn ra dấu hiệu sớm, và những gì phát hiện sớm ở mèo Ba Tư thường xử lý được nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Bé mèo trắng buổi sáng hôm ấy, sau khi được chẩn đoán và điều chỉnh chế độ chăm sóc kịp thời, vẫn đang sống vui bên chị chủ. Đó là điều tôi mong cho mọi bé mèo Ba Tư và cho cả bạn.

Nếu bé cưng nhà bạn có bất kỳ dấu hiệu nào trong bài, hoặc đơn giản là bạn muốn kiểm tra sức khỏe định kỳ và làm xét nghiệm gen cho yên tâm, cứ ghé Bệnh viện Thú y EraVet nhé. Hai cơ sở của chúng tôi ở Lê Chân và Gia Viên (Hải Phòng) mở cửa mỗi ngày từ 8h đến 19h, luôn sẵn lòng đồng hành cùng bạn và các bé. Gọi đặt lịch: 0987.90.1221.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung — 10 năm kinh nghiệm, Bệnh viện Thú y EraVet.