Cách chọn thức ăn hạt cho chó: quy trình 5 bước tôi dùng ở phòng khám

Hạt cho chó loại nào tốt? Không có một loại tốt nhất cho mọi bé, và đắt chưa chắc đã tốt. Nên chọn loại có vị trí số 1 trong bảng thành phần là thịt động vật ghi rõ tên, không dùng tên chung chung như “Meat Meal”; bảo quản bằng Tocopherols (vitamin E) hoặc chiết xuất hương thảo thay vì BHA, BHT, Ethoxyquin; protein từ 28% trở lên và chất béo trên 10% với chó trưởng thành. Sau đó chọn theo độ tuổi và tình trạng của bé.

Gần như tuần nào cũng có người nhắn cho tôi một tấm ảnh chụp túi hạt, kèm đúng một câu: “Bác sĩ ơi, loại này cho bé nhà em ăn được không?”. Họ đang đứng ngay giữa cửa hàng, tay cầm điện thoại, mắt hoa lên vì cả kệ hàng chục loại trông loại nào cũng “cao cấp”, loại nào cũng in hình miếng thịt tươi rói.

Tôi hiểu cảm giác đó. Mặt trước túi hạt là nơi hãng bỏ tiền ra để thuyết phục bạn. Hình con gà nướng vàng ươm, con cá hồi óng ánh, dòng chữ “giàu đạm”, “tự nhiên”, “cao cấp”. Đẹp thật. Nhưng đó là quảng cáo. Sự thật nằm ở mặt sau.

Nên mỗi lần chọn hạt cho một bé ở phòng khám, tôi luôn làm đúng một quy trình 5 bước. Không cần bạn phải là chuyên gia dinh dưỡng. Chỉ cần biết nhìn vào đâu và cảnh giác với cái gì. Tôi viết lại nguyên quy trình đó ở đây, nói thật, không dọa nạt, để lần sau bạn tự soi được mà không cần chụp ảnh hỏi ai.

Bước 1: Lật mặt sau, tìm mục THÀNH PHẦN NGUYÊN LIỆU

Việc đầu tiên tôi làm không phải là đọc mấy dòng chữ to “vị gà”, “cá hồi Na Uy” ở mặt trước. Tôi lật túi ra sau, tìm cho bằng được mục THÀNH PHẦN NGUYÊN LIỆU (tiếng Anh là Ingredients). Nếu tìm mãi không thấy, đừng ngại nhờ nhân viên cửa hàng chỉ giúp, họ có trách nhiệm chỉ cho bạn.

Vì sao tôi coi mục này là căn cứ đáng tin nhất? Vì có một nguyên tắc bắt buộc mà hãng nào cũng phải tuân theo: các nguyên liệu được liệt kê theo thứ tự trọng lượng GIẢM DẦN. Thứ nào nặng nhất, có nhiều nhất thì đứng đầu. Và trọng lượng này tính trên nguyên liệu TRƯỚC khi chế biến, tức là còn gồm cả lượng nước trong nguyên liệu tươi.

Đây là phần hãng không thể viết sai hay sắp xếp tùy tiện. Mặt trước có thể tô vẽ đủ kiểu, nhưng trật tự trong bảng thành phần thì phải trung thực. Nắm được điều này, bạn đã cầm trong tay chiếc chìa khóa đánh giá một loại hạt tốt hay dở. Tôi có viết riêng một bài kỹ hơn về cách đọc bảng thành phần trong chuyên mục Dinh dưỡng này, bạn nên đọc kèm.

• Bỏ qua mặt trước, lật ngay ra sau tìm mục THÀNH PHẦN NGUYÊN LIỆU / Ingredients.
• Nguyên liệu xếp theo trọng lượng giảm dần: đứng trước = có nhiều hơn.
• Trọng lượng tính trên nguyên liệu tươi, trước chế biến (còn cả nước bên trong).
• Không thấy mục này thì nhờ nhân viên chỉ, đừng đoán mò.

Bước 2: Soi ba vị trí đầu tiên, vị trí số 1 phải là thịt

Sau khi tìm được bảng thành phần, tôi tập trung vào 3 cái tên đứng đầu. Ba vị trí này thường đã chiếm trên 80% nguyên liệu, nghĩa là chúng quyết định phần lớn chất lượng túi hạt. Nguyên tắc của tôi rất đơn giản: càng nhiều thịt động vật ở đầu bảng thì càng tốt.

Và có một điều tôi không nhân nhượng: vị trí số 1 nhất định phải là thịt động vật ghi rõ tên. Ví dụ “Chicken” (Gà), “Beef” (Bò), “Salmon” (Cá hồi). Tên con vật cụ thể, không chung chung. Một số dòng hạt cao cấp dùng thẳng thịt nguyên như vậy ở vị trí đầu, và đó là dấu hiệu đáng tin.

Bạn cũng cần cảnh giác với chiêu đặt tên. Có những túi in to “cá ngừ, gà” ở mặt trước cho bạn yên tâm, nhưng lật ra sau thì 4 vị trí đầu toàn là tinh bột, thịt bị đẩy xuống tít phía dưới. Tên sản phẩm không nói lên điều gì cả, chỉ có thứ tự trong bảng thành phần mới nói thật.

• Ba vị trí đầu thường chiếm trên 80% nguyên liệu, hãy soi kỹ.
• Vị trí số 1 BẮT BUỘC là thịt động vật ghi rõ tên (Gà, Bò, Cá hồi…).
• Càng nhiều thịt động vật ở đầu bảng càng tốt.
• Đừng tin cái tên mặt trước. “Cá ngừ, gà” ngoài bao bì nhưng 4 dòng đầu toàn tinh bột là cái bẫy quen thuộc.

Bước 3: Né “thịt ẩn danh” và các loại chất độn

Đây là bước tách hạt tử tế khỏi hạt ranh mãnh. Trong bảng thành phần có những cái tên nghe qua tưởng là thịt, tưởng là đạm, nhưng thực chất là hàng kém hoặc chất độn để làm đẹp con số.

Đầu tiên là chuyện bột thịt (meat meal). Bột thịt không hẳn xấu, nhưng phải ghi CỤ THỂ là bột con gì: “Chicken Meal” (bột thịt gà), “Lamb Meal” (bột thịt cừu) thì còn chấp nhận được. Tôi tránh những cái tên chung chung như “Meat Meal”, “Poultry Meal”, “Animal Digest”, vì loại ẩn danh này có thể gồm cả xác động vật bệnh, động vật chết gom lại. Tương tự, tôi cũng dè chừng với phụ phẩm (by-products).

Thứ hai là trò đánh tráo đạm bằng đạm thực vật. Gluten ngô, gluten lúa mì là đạm khó hấp thu, được thêm vào để nâng chỉ số protein trên bao bì cho đẹp chứ giá trị thật cho bé không cao. Rồi gạo vụn (brewers rice) là phụ phẩm của nhà máy bia, bã đậu nành, men bia sấy… tất cả đều là chất độn rẻ tiền.

Thứ ba, tinh vi hơn, là bẫy chia nhỏ tinh bột. Thay vì ghi “lúa mì” thành một dòng nặng trịch đứng đầu, hãng tách nó ra thành bột mì, cám mì, mầm mì… mỗi thứ một dòng nhỏ nằm rải rác. Nhìn từng cái thì ít, nhưng cộng lại có khi còn nhiều hơn cả thịt. Tôi luôn nhẩm cộng những thứ cùng gốc lại với nhau trước khi kết luận.

• Bột thịt phải ghi rõ con gì (Chicken Meal, Lamb Meal). Tránh “Meat Meal / Poultry Meal / Animal Digest” chung chung.
• Tránh phụ phẩm (by-products) không rõ nguồn gốc.
• Cảnh giác đạm thực vật đánh tráo: gluten ngô, gluten lúa mì, gạo vụn (brewers rice), bã đậu nành, men bia sấy.
• Coi chừng bẫy chia nhỏ tinh bột: bột mì + cám mì + mầm mì tách rời, cộng lại mới thấy nhiều hơn thịt.

Bước 4: Soi chất bảo quản và phẩm màu

Bước này nhiều người bỏ qua, nhưng với tôi nó quan trọng vì liên quan trực tiếp đến sức khỏe lâu dài của bé. Hạt nào cũng cần chất bảo quản để không bị ôi, vấn đề là dùng loại nào.

Loại tôi yên tâm là chất bảo quản tự nhiên: Tocopherols (chính là Vitamin E), chiết xuất hương thảo (Rosemary extract), hay Vitamin C. Những cái tên này xuất hiện trong bảng thành phần là một điểm cộng.

Loại tôi tránh là chất bảo quản tổng hợp: BHA, BHT và đặc biệt là Ethoxyquin. Riêng Ethoxyquin bị cấm dùng trong thực phẩm cho người ở hầu hết các nước châu Âu, nhưng lại vẫn hợp pháp trong thức ăn thú cưng, và hay gặp ở các dòng hạt tầm thấp đến trung. Tôi thấy không có lý do gì để chọn nó nếu có lựa chọn tốt hơn.

Còn phẩm màu thì thẳng thắn thế này: chó không quan tâm hạt màu đỏ hay màu nâu. Màu sắc bắt mắt là để làm hài lòng mắt bạn, người mua hàng, chứ bé không cần. Trong khi đó phẩm màu tổng hợp lại tiềm ẩn nguy cơ dị ứng da và một số lo ngại về lâu dài. Thấy hạt xanh đỏ nhiều màu, tôi đặt xuống.

• NÊN chọn: bảo quản tự nhiên như Tocopherols (Vitamin E), chiết xuất hương thảo, Vitamin C.
• TRÁNH: BHA, BHT, Ethoxyquin (loại này bị cấm trong thực phẩm người ở phần lớn châu Âu).
• Phẩm màu tổng hợp là để chiều mắt người mua, chó không cần, lại tiềm ẩn nguy cơ dị ứng da.

Bước 5: Đọc chỉ số protein và chất béo

Đến đây tôi mới nhìn tới bảng chỉ số dinh dưỡng (thường ghi là Guaranteed Analysis / Thành phần đảm bảo). Nhưng xin nhớ: chỉ số chỉ có ý nghĩa khi 4 bước trên đã đạt. Một túi ghi protein cao mà đạm đến từ gluten ngô thì con số đó gần như vô nghĩa.

Với chó, tôi ưu tiên hàm lượng protein từ 28% trở lên, và điều kiện đi kèm là vị trí số 1 trong bảng thành phần phải là nguồn động vật. Hai thứ này phải đi cùng nhau thì con số protein mới đáng tin.

Về chất béo, chó trưởng thành nên có mức trên 10%. Quan trọng không kém là nguồn béo đến từ đâu. Tôi thích thấy những cái tên rõ ràng như mỡ gà, dầu cá, lòng đỏ trứng, hơn là mấy cụm mơ hồ kiểu “mỡ động vật” hay “dầu thực vật” chung chung, vì cái chung chung thường là nguồn rẻ tiền và không kiểm soát được chất lượng.

• Chó: ưu tiên protein từ 28% trở lên, VÀ vị trí 1 phải là nguồn động vật.
• Chất béo trên 10% cho chó trưởng thành.
• Ưu tiên nguồn béo ghi rõ tên: mỡ gà, dầu cá, lòng đỏ trứng. Tránh “mỡ động vật / dầu thực vật” chung chung.

Vậy cứ chọn túi đắt nhất là xong? Không hẳn

Sau khi hướng dẫn 5 bước, câu hỏi tôi hay nhận nhất là: “Thế em cứ mua loại đắt nhất cho chắc phải không bác sĩ?”. Câu trả lời của tôi là không. Đắt chưa chắc đã tốt, có những túi giá cao chủ yếu là tiền quảng cáo và bao bì. Nhưng ở chiều ngược lại thì gần như chắc chắn: rẻ thì không thể có nguyên liệu tốt. Thịt nguyên chất, chất bảo quản tự nhiên đều đắt, không có phép màu nào làm ra túi hạt vừa toàn thịt xịn vừa rẻ bèo.

Và tôi cũng muốn bạn nhẹ lòng: không có túi hạt nào hoàn hảo cả. Ngay cả loại tốt nhất cũng là thức ăn công nghiệp chế biến sẵn. Vì vậy điều tôi khuyên các gia đình ở phòng khám là đan xen, chọn được loại hạt tử tế theo 5 bước trên rồi thỉnh thoảng bổ sung bữa tự nấu đơn giản cho bé. Vừa đa dạng, vừa đỡ phụ thuộc hoàn toàn vào một túi.

Chọn đúng loại hạt mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là cho ăn bao nhiêu cho đủ. Túi tốt mà đổ quá tay thì bé vẫn béo phì. Chuyện định lượng khẩu phần và cách chấm điểm thể trạng (BCS) tôi đã viết riêng một bài trong chuyên mục Dinh dưỡng, bạn đọc nốt để khép trọn vòng nhé.

Bài viết mang tính chất giáo dục, không thay thế việc thăm khám trực tiếp. Mỗi bé có nhu cầu riêng — khi cần, hãy hỏi bác sĩ thú y.

Bác sĩ Lương Đức Trung

Bác sĩ thú y · Chuyên sâu Da liễu & Dinh dưỡng · Sáng lập Bệnh viện Thú y EraVet

Tìm hiểu về bác sĩ Trung →