Dinh dưỡng cho chó: chó cần chất gì, ăn gì, ăn bao nhiêu
Dinh dưỡng cho chó: bé cần ăn gì mỗi ngày mới đủ?
Chó là loài ăn tạp nhưng thiên về thịt. Một bát đủ dinh dưỡng cho chó trưởng thành lấy thịt, cá, trứng làm nền, thêm tinh bột, rau, chút chất béo tốt, đủ khoáng chất và luôn có nước sạch bên cạnh. Bạn cho ăn hạt đạt chuẩn, tự nấu theo khung 5:3:2 (khoảng 50% thịt, 30% cơm hoặc khoai, 20% rau) hay kết hợp cả hai đều được. Điều quyết định là bát ăn đủ chất, đúng lượng và hợp với tuổi của bé.
Rất nhiều nhà vẫn nuôi chó theo cách ông bà để lại: mâm cơm còn gì thì chan cho bé nấy. Bát cơm trắng, ít nước canh, mấy khúc xương, hôm nào sang thì thêm miếng cá kho mặn. Bé vẫn ăn ngon, vẫn vẫy đuôi. Rồi một ngày lông bé xơ, da bong vảy, hoặc bé tròn ra, đi vài bước đã thở.
Lại có nhà đi hướng ngược hẳn: mua bao hạt thật đắt, đổ đầy bát cả ngày, nghĩ thế là xong. Bé ăn hạt mà cả ngày chẳng mấy khi ra bát nước.
Không ít người nuôi hỏi mình: rốt cuộc chó ăn gì mới tốt? Không có món thần kỳ nào cả. Chỉ cần hiểu bé cần những chất gì, rồi chọn cách cho ăn hợp với nhà mình. Bài này là tấm bản đồ tổng, phần nào cần kỹ hơn bạn bấm theo link là tới.
Nhà bạn đang cho bé ăn cơm hằng ngày thì xem trước video này. Mình chỉ ra những sai lầm hay gặp nhất với bát cơm của chó và cách sắp lại cho đúng.
Chó cần những chất gì? Sáu nhóm chất nói cho dễ hiểu
Dinh dưỡng thú y chia thức ăn thành sáu nhóm: nước, đạm, chất béo, tinh bột (cùng chất xơ), vitamin và khoáng chất. Chỉ đạm, béo và tinh bột cho năng lượng. Ba nhóm còn lại không cho năng lượng, nhưng thiếu thì cơ thể không vận hành được.
Mèo là loài ăn thịt bắt buộc, còn chó được xếp vào nhóm ăn tạp: sống cạnh người hàng nghìn năm, chó nhà đã thích nghi để tiêu hóa tinh bột tốt hơn tổ tiên sói. Nhưng ăn tạp không có nghĩa là ăn gì cũng được. Bát của chó vẫn phải lấy thịt làm nền.
- Đạm (thịt, cá, trứng, nội tạng): xây cơ, da lông, kháng thể. Chó cần 10 loại axit amin thiết yếu mà cơ thể không tự làm ra. Thiếu đạm, bé teo cơ, lông xơ, vết thương lâu lành.
- Chất béo (mỡ thịt, cá biển, chút dầu): nguồn năng lượng đậm nhất, giúp hấp thu vitamin A, D, E, K. Thiếu thì da khô, thừa thì mập, dễ viêm tụy.
- Tinh bột và chất xơ (cơm, khoai, bí, rau): nấu chín thì chó tiêu hóa tốt, chất xơ giúp phân thành khuôn. Nhưng bát nhiều cơm ít thịt là bát no bụng mà đói chất.
- Vitamin: lượng nhỏ, việc lớn. Thiếu hại mà thừa cũng hại, nên đừng tự cho bé uống vitamin tổng hợp.
- Khoáng chất: canxi và phốt-pho dựng khung xương, phải đi với nhau theo tỷ lệ cân đối. Thịt nạc giàu phốt-pho nhưng rất ít canxi, nên bát toàn thịt là bát lệch.
- Nước: quan trọng nhất. Thiếu nước vài ngày bé có thể chết. Bát nước sạch phải luôn có sẵn, thay mỗi ngày.
Ba cách cho chó ăn: hạt, tự nấu hay kết hợp
Mình ưu tiên đồ ăn tự nấu: bé được ăn đồ tươi, mình biết rõ từng thứ trong bát. Nhưng mình cũng công bằng với hạt. Hạt tiện, dễ đong, và nhiều bé ăn hạt cả đời vẫn khỏe. Cách nào cũng tốt nếu làm đúng, cũng hại nếu làm ẩu.
| Cách cho ăn | Điểm mạnh | Chỗ phải canh |
|---|---|---|
| Hạt đạt chuẩn | Tiện, đủ chất nếu ghi rõ là bữa hoàn chỉnh, dễ đong, để được lâu | Bé dễ uống thiếu nước; chọn sai giai đoạn sống; đổ đầy bát cả ngày dễ béo |
| Tự nấu | Đồ tươi, bé thích, biết rõ nguyên liệu, nhiều nước sẵn trong bữa | Dễ thiếu canxi, nội tạng, omega-3; tốn công; phải nhịn nêm nếm |
| Kết hợp | Hạt làm nền, xen bữa tự nấu cho đa dạng, ngon miệng | Cộng dồn hai thứ dễ thừa năng lượng |
Chọn hạt thì lật bao tìm câu tuyên bố dinh dưỡng: sản phẩm là bữa ăn hoàn chỉnh và cân bằng cho đúng giai đoạn sống của bé (tăng trưởng, duy trì hay mọi giai đoạn sống). Gói ghi chỉ dùng ăn bổ sung, ăn xen thì không làm bữa chính được, chỉ nên chiếm khoảng 10% bữa ăn trở xuống. Năm bước chọn bao hạt ở bài cách chọn thức ăn hạt cho chó.
Ăn hạt có một chỗ hay bị quên: nước. Bé ăn hạt mà uống ít thì nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Đặt vài bát nước ở chỗ bé hay nằm, chan chút nước ấm vào hạt, hoặc xen bữa tự nấu.
Tự nấu thì cái khó nằm ở chỗ khác: nấu theo cảm tính rất dễ thiếu chất. Nấu cho chó không hỏng, nấu không có khung mới dễ hỏng. Vì vậy mình đưa ra khung bát cụ thể ở phần dưới.
Còn phân vân thì đọc nên cho chó ăn hạt hay tự nấu. Muốn biết vì sao mình nghiêng về bữa nấu, xem lợi ích của đồ ăn tự nấu.
Bát tự nấu đúng khung: tỷ lệ 5:3:2 và ba thứ hay thiếu
Với chó trưởng thành khỏe, mình dùng khung dễ nhớ: 5 phần thịt, 3 phần cơm hoặc khoai, 2 phần rau. Khoảng một nửa bát là thịt nạc, cá hoặc trứng; chừng một phần ba là cơm, khoai lang nấu chín; phần còn lại là rau củ như bí đỏ, cà rốt, su su. Chó con đang lớn và chó có bệnh nền cần khẩu phần riêng, không dùng khung này.
Đảo ngược tỷ lệ, cơm năm phần thịt hai phần, là kiểu bát phổ biến nhất ở nhà mình và cũng thiếu đạm nhất. Chuyện này mình viết kỹ ở bài chó ăn cơm được không. Rau nào hợp thì xem những loại rau tốt cho chó.
Hai luật không đổi: thức ăn nấu chín, và không nêm muối, mắm, hạt nêm, không hành tỏi. Thịt cá sống có thể mang vi khuẩn, ký sinh trùng. Hành tỏi phá hồng cầu, ăn lai rai trong nước canh lâu ngày cũng đủ làm bé thiếu máu.
Đúng khung rồi, bát tự nấu vẫn hay hụt ba thứ.
1. Canxi: nửa thìa bột vỏ trứng cho cả mẻ
Bát thịt cơm rau gần như không có canxi. Ăn lâu ngày, bé lệch canxi phốt-pho, xương yếu dần mà không ai thấy. Cách rẻ nhất là bột vỏ trứng: vỏ rửa sạch, luộc qua, sấy khô, xay thật mịn. Liều là nửa thìa cà phê cho cả một mẻ nấu, không phải mỗi bữa nửa thìa. Thừa canxi cũng hại xương khớp như thiếu.
Bữa nào bé đã gặm cổ gà, xương sườn phù hợp thì không cần thêm vỏ trứng. Chó nhỏ ăn cổ gà thì ninh thật nhừ, tới khi bóp nhẹ là nát xương. Bé ăn hạt đạt chuẩn thì canxi đã đủ, đừng thêm gì.
2. Nội tạng: gan khoảng 1/10 lượng thịt
Gan gà, gan heo giàu vitamin và khoáng vi lượng mà thịt nạc không có. Lượng hợp lý là khoảng 1/10 lượng thịt trong mẻ nấu. Ít quá thì bát thiếu vi chất. Nhiều quá thì cái bổ thành cái hại, vì gan chứa rất nhiều vitamin A.
3. Omega-3: hai đến ba bữa cá biển mỗi tuần
Thịt heo, thịt gà ít omega-3, loại chất béo tốt cho da lông, khớp và não. Cách đơn giản là cho bé 2–3 bữa cá biển mỗi tuần, nấu chín, gỡ sạch xương dăm. Cá nào hợp, chế biến ra sao, xem bài chó ăn cá được không.
Công thức một mẻ cụ thể, đong từng phần, chia hộp cất tủ lạnh, nằm ở bài cách nấu đồ ăn cho chó.
Còn xương thì sao?
Mình vẫn khuyến khích cho chó gặm xương: răng sạch hơn, bé đỡ buồn, lại có thêm canxi. Nhưng phải chọn đúng: khúc xương to và dài hơn mõm bé để bé không nuốt chửng được, và có người trông khi bé gặm. Tuyệt đối không cho xương gà, xương vịt nấu chín giòn vụn. Cắn vào là vỡ thành mảnh nhọn, có thể đâm thủng hoặc làm tắc ruột. Chi tiết ở bài chó ăn xương được không.
Cho chó ăn bao nhiêu, mấy bữa một ngày?
Đúng chất mà sai lượng thì vẫn hỏng. Thừa vài thìa mỗi ngày, vài tháng sau bé thành béo mà mình không nhận ra.
- Đồ tự nấu: tham khảo 4–6% cân nặng mỗi ngày. Bé 10 kg ăn khoảng 400–600 g đồ nấu chín một ngày. Bé năng động, hơi gầy lấy mức trên; bé ít đi lại, đã triệt sản lấy mức dưới.
- Hạt: lấy bảng khẩu phần trên bao làm điểm xuất phát, tính theo cân nặng lý tưởng chứ không theo cân hiện tại nếu bé đang béo.
- Chỉnh theo bé: cân 2 tuần một lần, sờ sườn (thấy sườn dưới một lớp mỡ mỏng là vừa), nhìn từ trên xuống thấy eo. Bé tăng cân thì bớt, sụt cân thì thêm.
- Đồ ăn vặt, đồ thưởng: cộng lại không quá khoảng 10% năng lượng trong ngày, kẻo bé no đồ vặt rồi chê bữa chính.
- Số bữa: chó trưởng thành 2 bữa mỗi ngày vào giờ cố định.
Giữ bé thon có đáng không? Rất đáng: bé giữ dáng cân đối thường sống lâu hơn và các bệnh tuổi già đến muộn hơn. Mình viết kỹ chuyện này ở bài thực phẩm giúp chó sống lâu.
Thêm ba thói quen giữ bụng bé yên: đổi thức ăn thì trộn dần trong 7 ngày; thức ăn ướt đã đổ ra bát mà bé ăn không hết thì quá 2 tiếng là bỏ; và đừng đổ đầy bát cả ngày, vì bạn sẽ không còn biết bé ăn bao nhiêu. Cách tính khẩu phần và chấm thể trạng tại nhà ở bài chó mèo ăn bao nhiêu là đủ.
Mỗi tuổi một bát: chó con, chó trưởng thành, chó già
Bé lúc 2 tháng và bé năm 10 tuổi gần như là hai cơ thể khác nhau.
| Giai đoạn | Bé cần gì | Mấy bữa | Điều hay làm sai |
|---|---|---|---|
| Chó con (cai sữa đến khoảng 12 tháng; giống lớn đến 12–18 tháng) | Thức ăn đạt chuẩn tăng trưởng: nhiều năng lượng, nhiều đạm, canxi phốt-pho cân đối | 4 bữa đến 3 tháng, 3 bữa đến 6 tháng, rồi 2 bữa | Cháo xương, sữa bò; tự mua canxi cho chó con giống lớn |
| Chó trưởng thành | Giữ cân, giữ cơ: hạt cho giai đoạn duy trì hoặc bát 5:3:2 | 2 bữa | Cho ăn theo cảm tính, đồ thưởng nhiều, béo dần |
| Chó già (giống nhỏ thường từ khoảng 7–8 tuổi, giống lớn sớm hơn) | Ít năng lượng hơn nhưng đủ đạm dễ tiêu, thêm omega-3, đủ nước; đồ mềm nếu răng yếu | 2–3 bữa nhỏ | Cắt đạm khi chưa có bệnh thận; vẫn cho ăn như hồi trẻ |
Chó con là quãng dễ sai nhất và để lại hậu quả lâu nhất. Lộ trình từng tháng tuổi nằm ở bài chó con ăn gì, số bữa theo tháng ở bài chó con ăn mấy bữa một ngày. Bức tranh chung ba giai đoạn ở bài chế độ ăn cho chó theo độ tuổi. Nhà có bé lớn tuổi thì đọc dinh dưỡng cho chó già: bé già cần ăn ít đi nhưng kỹ hơn, cắt nhầm chỗ là bé teo cơ.
Những thứ chó tuyệt đối không được ăn
Những món nguy hiểm nhất với chó thường chẳng có gì xa lạ. Chúng nằm ngay trong mâm cơm, tủ bánh kẹo, rổ trái cây trong nhà. Một miếng “cho biết vị” có khi là đủ.
| Món | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|
| Socola, cà phê | Chất kích thích gây nôn, run, tim đập loạn, nặng có thể co giật |
| Nho tươi, nho khô | Có thể gây suy thận cấp, không biết trước bao nhiêu là an toàn |
| Hành, tỏi, hẹ, hạt nêm, nước canh có hành | Phá hồng cầu, gây thiếu máu, kể cả ăn ít mà kéo dài |
| Xylitol (kẹo cao su, bánh kẹo “không đường”) | Tụt đường huyết nhanh, có thể hại gan |
| Hạt macca | Yếu chân, run, sốt |
| Xương gà, vịt nấu chín | Vỡ thành mảnh nhọn, đâm thủng hoặc tắc ruột |
| Rượu bia, đồ nhiều mỡ, đồ mặn | Ngộ độc, viêm tụy, rối loạn muối nước |
Danh sách đầy đủ kèm lý do từng món ở bài chó không được ăn gì. Riêng nho, bơ, macca và xylitol, xem thêm chó ăn nho, bơ, macca được không. Bé đã lỡ ăn thì đừng chờ xem có triệu chứng không. Đưa bé đi khám ngay, nhớ nói rõ bé ăn gì, bao nhiêu, cách đây bao lâu.
Khi bé kén ăn, bỏ ăn hoặc đang bệnh
Kén ăn ở chó khỏe thường do chính người nuôi tạo ra: đồ vặt nhiều, bát để cả ngày, bé chê một bữa là vội đổi món ngon hơn. Gỡ thói quen này ở bài vì sao chó kén ăn.
Bỏ ăn thì khác. Bé bỏ ăn kèm nôn, tiêu chảy, nằm lả là bé đang bệnh, không phải làm nũng. Cách xử lý và lúc nào phải đi viện ở bài chó bỏ ăn.
Bé có bệnh nền thì bát ăn phải theo bệnh. Bé suy thận cần khẩu phần kiểm soát phốt-pho và đạm theo chỉ định bác sĩ, xem chế độ ăn cho chó suy thận. Bệnh khác cũng vậy: đừng tự đổi khẩu phần theo lời mách trên mạng.
Đưa bé đi khám sớm nếu bé sụt cân hay tăng cân nhanh mà bạn không đổi cách cho ăn; uống nhiều, tiểu nhiều bất thường; bỏ ăn kèm nôn, tiêu chảy, phân có máu. Bụng chướng to, cố nôn mà không ra sau bữa no, nhất là ở chó lớn ngực sâu, là cấp cứu, đi ngay.
Bản đồ bài viết dinh dưỡng chó
| Nhóm chủ đề | Bài nên đọc |
|---|---|
| Chọn cách cho ăn | Hạt hay tự nấu, Trộn bữa tự nấu với hạt |
| Nấu và thêm gì vào bát | Cách nấu đồ ăn cho chó, Bảng tra rau, Trái cây tốt, Bảng tra hoa quả, Thực phẩm giúp chó sống lâu |
| Đọc bao hạt | Đọc tên bao bì, Đọc bảng thành phần, Bảng phân tích đảm bảo |
| Chó con | Chó con ăn gì, Sữa cho chó con, Cai sữa, Chọn hạt cho chó con |
| Đồ ăn của người | Chó ăn đồ ăn của người được không, Chó uống sữa được không |
| Bé lười ăn | Chó biếng ăn phải làm sao, Chó bỏ ăn |
Bé đang béo hay đang gầy? Chấm điểm thể trạng cho bé theo bảng 9 điểm rồi đọc tiếp: cách giảm cân cho chó béo phì hoặc cách tăng cân cho chó gầy. Mục tiêu của cả hai là đưa bé về điểm 5.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho chó ăn gì mỗi ngày?
Chó trưởng thành khỏe cần một bát đủ đạm từ thịt, cá, trứng, thêm tinh bột, rau và nước sạch. Dùng hạt đạt chuẩn cho giai đoạn duy trì, hoặc tự nấu theo khung 5:3:2 kèm bột vỏ trứng, gan và vài bữa cá biển mỗi tuần. Chia 2 bữa vào giờ cố định.
Cho chó ăn hạt hay đồ tự nấu thì tốt hơn?
Cả hai đều tốt nếu làm đúng. Mình ưu tiên đồ tự nấu, nhưng phải theo khung và bù đủ canxi, nội tạng, omega-3. Hạt tiện, nhiều bé ăn hạt vẫn khỏe, miễn chọn đúng loại và bé uống đủ nước.
Chó ăn cơm hằng ngày có sao không?
Cơm nấu chín không độc. Vấn đề là tỷ lệ: cơm chỉ nên chiếm khoảng 3 phần, thịt phải là 5 phần. Bát cơm chan canh kèm vài khúc xương là bát thiếu đạm, lệch khoáng và thừa muối.
Một ngày cho chó ăn mấy bữa, bao nhiêu là đủ?
Chó trưởng thành ăn 2 bữa. Đồ tự nấu tham khảo 4–6% cân nặng mỗi ngày, bé 10 kg khoảng 400–600 g. Sau đó cân bé 2 tuần một lần, sờ sườn, nhìn eo để chỉnh.
Cho chó gặm xương được không?
Được, nếu chọn khúc to và dài hơn mõm bé, có người trông lúc gặm. Không bao giờ cho xương gà, vịt nấu chín giòn vụn. Chó nhỏ ăn cổ gà thì ninh thật nhừ đến khi bóp là nát xương.
Bát ăn tốt nhất là bát hợp với bé nhà mình
Quay lại những nhà vẫn chan cơm thừa cho bé. Mình không bảo bạn bỏ mâm cơm, chạy đi mua hạt đắt tiền. Chỉ cần sắp lại cái bát: thịt nhiều hơn cơm, bỏ muối mắm và hành tỏi, thêm chút vỏ trứng, chút gan, vài bữa cá mỗi tuần. Còn nhà đang cho ăn hạt thì đong đúng lượng và đặt thêm bát nước.
Dinh dưỡng cho chó không cần cầu kỳ. Nó cần một người chịu để ý: cân có đứng không, sườn còn sờ thấy không, bát nước có vơi không. Chỗ nào vượt quá tầm quan sát ở nhà, cứ đưa bé tới bệnh viện thú y để bác sĩ xem cùng bạn.
Nguồn tham khảo
- Merck Veterinary Manual, Nutritional Requirements of Small Animals.
- Merck Veterinary Manual, Overview of Nutrition: Small Animals.
- WSAVA Global Nutrition Committee, Guidelines on Selecting Pet Foods (2021).
- AAFCO, Reading Labels.
Có nên mua thêm thuốc bổ? Bé ăn đúng khung thì phần lớn không cần. Nếu muốn bổ sung hằng ngày, chỉ nên chọn men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3 và chất chống oxy hoá; canxi, bổ gan, bổ thận, vitamin tổng hợp chỉ dùng khi bác sĩ tư vấn. Đọc thêm: thuốc bổ cho chó, dầu cá, men vi sinh, vitamin, canxi và gel dinh dưỡng.
Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.
Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.
2 Comments