Chó bị gãy xương: 5 bước sơ cứu và cách nẹp đúng

Tiếng “phịch” dưới sân tầng ba

Một buổi chiều, bé mèo nhà bạn ngồi trên lan can tầng ba như mọi hôm. Một con chim bay ngang. Bé chồm theo, hụt chân. Dưới sân vọng lên một tiếng “phịch” khô, ngắn, không có tiếng kêu nào theo sau. Bạn chạy xuống. Bé còn thở, mắt mở, nhưng một chân sau đơ ra một góc lạ, trông ngắn hơn chân bên kia.

Từ giây này, việc bạn làm — và việc bạn không làm — quyết định rất nhiều.

Mình nói thẳng điều quan trọng nhất trước, vì nó ngược với phản xạ tự nhiên của bạn: khi chó bị gãy xương hay mèo bị gãy xương, cái chân hiếm khi giết bé. Cái giết bé là những thứ đi kèm cú va — máu chảy, SỐC, và tổn thương bên trong mà mắt bạn không nhìn thấy được.

Nên việc của bạn lúc này không phải là “chữa cái chân”. Việc của bạn là giữ bé sống và đừng làm nó tệ hơn cho tới khi tới được bác sĩ. Đây cũng chính là tinh thần của 6 bước vàng khi cấp cứu thú cưng tại nhà: xử lý cái nguy hiểm nhất trước, phần còn lại để bác sĩ lo.

Hai nguyên nhân chính — và vì sao đừng chỉ nhìn cái chân

Phần lớn ca gãy xương đến từ đúng hai thứ: tai nạn xe và rơi từ trên cao.

Những xương hay gãy nhất là: xương đùi, xương chậu, sọ, hàm và cột sống.

Bạn đọc kỹ cái danh sách đó đi. Nó không phải để bạn thuộc lòng. Nó nói với bạn một điều: cú va đủ mạnh để làm gãy xương đùi thì cũng đủ mạnh để gây chấn thương đầu hoặc cột sống. Đó là lý do mình luôn nhắc — đừng chỉ nhìn cái chân. Cái chân là thứ dễ thấy nhất, không phải thứ nguy hiểm nhất.

Gãy kín và gãy hở khác nhau ở đâu

	Gãy KÍN	Gãy HỞ (gãy phức tạp)
Da	Còn nguyên vẹn	Có vết thương lộ ra, đầu xương có thể xuyên qua da
Nhìn thấy gì	Chân sưng, cong, lệch	Thấy được vết thương, có khi thấy cả đầu xương
Nguy cơ	Đau, sưng, biến dạng; hai đầu xương vẫn nhúc nhích và cứa vào mô nếu bé cử động	Nguy hiểm hơn nhiều — đầu xương dính đất và vi khuẩn, nguy cơ nhiễm trùng xương rất cao

Gãy hở luôn là ca gấp hơn. Cách xử lý phần da rách bên ngoài giống nguyên tắc mình đã viết trong bài sơ cứu chó bị vết thương hở: che phủ sạch, cầm máu, không nghịch vào bên trong.

Dấu hiệu để bạn nhận ra

• Bé đau rõ: rít, gầm, né khi bạn lại gần.
• Chỗ chấn thương sưng lên.
• Bé không chống được cả 4 chân, phải nhấc một chân lên.
• Chân biến dạng, cong ở chỗ lẽ ra không được cong.
• Hai chân so le — một bên trông dài, một bên ngắn hơn.

Đúng cái chân sau đơ ra góc lạ và ngắn hơn ở đầu bài. Đó là dấu hiệu kinh điển.

5 bước xử lý khi chó bị gãy xương

1. KIỂM SOÁT SỐC TRƯỚC, cái chân tính sau. Vén môi bé lên nhìn màu nướu. Nướu nhợt trắng + bé lờ đờ + thở gấp = SỐC. Và sốc mới là thứ giết bé, không phải cái chân. Giữ bé ấm, giữ bé thật yên, lên đường ngay. Đây cũng là một trong 10 dấu hiệu cấp cứu mà mình mong ai nuôi thú cưng cũng thuộc.
2. Coi chừng bị cắn. Bé đau thì thường không hợp tác, có thể cắn tự vệ ngay cả với chủ. Rọ mõm nếu cần. Nếu bé không chảy máu nhiều mà chỉ đang hoảng loạn, bạn chờ 5-10 phút cho bé ổn lại rồi hãy tiếp cận.
3. Che vết thương hở. Xương lòi qua da thì phủ gạc vô trùng lên; không có gạc thì dùng khăn hoặc vải sạch, băng nhẹ. Đừng ấn đầu xương vào trong.
4. Chảy máu thì băng ép. Máu chảy liên tục thì bạn cẩn thận băng ép tạo áp lực lên đúng chỗ đang chảy.
5. Đưa đi bác sĩ. Cái chân cần bác sĩ chụp phim và mổ. Không có cách nào thay thế bước này.

Gạc vô trùng, băng cuộn, rọ mõm — ba thứ này nên nằm sẵn trong tủ sơ cứu thú cưng ở nhà bạn, chứ không phải thứ đi tìm mua lúc 10 giờ đêm.

Nẹp đúng cách: nẹp phải vượt qua khớp trên VÀ khớp dưới

Nếu bạn quyết định nẹp, hiểu cho đúng mục đích đã: cố định không phải để chữa. Cố định là để giảm đau, ngăn sốc, và không cho hai đầu xương gãy cứa nát thêm mô trên đường đi.

Nguyên tắc sống còn: nẹp phải vượt qua khớp phía trên VÀ khớp phía dưới chỗ gãy. Vì hai đầu xương gãy vẫn nhúc nhích được; chỉ khi bạn khoá được cả hai khớp thì đoạn xương gãy mới thật sự đứng yên. Nẹp mà không vượt khớp thì gần như vô nghĩa.

Cách làm:

1. Gấp một cuốn tạp chí, một tờ báo, hoặc một mảnh bìa carton cứng dày quanh chân bé.
2. Với chó nhỏ như Chihuahua hay chó con: lấy lõi giấy vệ sinh rạch mở ra là vừa khít.
3. Kéo dài nẹp từ ngón chân tới một điểm cao hơn đầu gối hoặc khuỷu.
4. Quấn cố định bằng cuộn gạc hoặc băng dính. Không quấn quá chặt.

Mình để dành cả một quy trình từng bước cho tình huống này trong cuốn “7 Quy trình Cấp cứu Thú cưng tại nhà” — bạn tải miễn phí rồi in ra, dán vào tủ thuốc. Lúc hoảng, người ta không nhớ nổi thứ mình vừa đọc; người ta chỉ làm theo được thứ đang cầm trên tay.

TUYỆT ĐỐI KHÔNG

• KHÔNG cố nẹp nếu bé chống cự. Cố định sai cách hại nhiều hơn lợi. Bé giãy, bạn càng ghì, xương càng di lệch.
• KHÔNG cố nắn cho thẳng cái chân đang cong. Bạn không nhìn thấy được bên trong. Nắn sai làm đầu xương cứa đứt mạch máu và dây thần kinh. Xót đến mấy cũng để nguyên hiện trạng.
• KHÔNG cố nẹp phần trên khuỷu và trên gối. Gãy ở hai đoạn này rất khó nẹp. Đừng cố. Giữ bé thật yên, quấn chăn quanh người bé và đưa đi ngay.
• KHÔNG ấn đầu xương lòi ra trở vào trong.
• KHÔNG quấn nẹp quá chặt.

Nghi chấn thương cột sống hoặc đầu: khiêng, đừng bế xốc

Khi bé rơi từ trên cao, bị xe tông mạnh, hoặc không cử động được nửa thân sau — bạn phải nghĩ tới cột sống và đầu.

Đừng bế xốc bé lên như bế em bé.

Thay vào đó: đặt bé nằm nghiêng lên một bề mặt phẳng cứng — tấm bìa lớn, cái khay, mặt bàn nhỏ — dùng làm cáng. Hạn chế tối đa xê dịch trên suốt đường đi.

Bé đang sốc cũng nên nằm trên mặt phẳng hoặc cáng, vì tư thế đó giúp bé dễ thở và ngừa tụt huyết áp. Nếu trên đường đi bé ngừng thở, bạn cần biết trước cách thổi ngạt và ép tim cho chó mèo.

Đến bác sĩ ngay khi

Nói cho rõ: mọi ca nghi gãy xương đều phải đến bác sĩ. Không có ca gãy nào tự lành đúng ở nhà. Sơ cứu chỉ để giữ bé sống tới cửa phòng khám, không phải để chữa khỏi.

Nhưng có những dấu hiệu buộc bạn phải đi GẤP hơn nữa — bỏ hết mọi thứ đang làm:

• Xương lòi qua da.
• Máu chảy không cầm được.
• Nướu nhợt trắng.
• Bé lờ đờ hoặc bất tỉnh.
• Bé không cử động được nửa thân sau.
• Nghi chấn thương đầu hoặc cột sống.

Phòng ngừa: chặn ban công, coi chừng cú nhảy

• Chặn lối ra ban công và cửa sổ tầng cao bằng lưới. Mèo đang đuổi mồi không phân biệt được tầng một hay tầng năm. Cái lan can tầng ba ở đầu bài lẽ ra chỉ cần một tấm lưới.
• Không cho bé chạy tự do gần đường xe.
• Chó nhỏ và chó con: coi chừng cú nhảy từ trên tay bạn, từ ghế sofa xuống nền cứng. Xương chúng mảnh, gãy dễ hơn bạn tưởng nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Chân bé cong queo trông rất xót, mình nắn lại cho thẳng được không?

Không. Tuyệt đối không. Bạn không nhìn thấy được bên trong cái chân đó. Nắn sai làm đầu xương cứa đứt mạch máu và dây thần kinh. Cứ để nguyên hiện trạng, cố định nếu bé cho phép, rồi đưa đi.

Nhà xa, mình nẹp tạm rồi mai đưa đi có được không?

Không. Nẹp không phải là chữa — nẹp chỉ để giảm đau và ngăn xương cứa thêm mô trên đường đi. Cái chân cần bác sĩ chụp phim và mổ. Và nguy hiểm thật sự có khi không nằm ở cái chân: sốc và tổn thương bên trong có thể diễn tiến trong lúc bạn đợi tới sáng.

Bé gãy ở đùi, tức là trên gối, thì nẹp kiểu gì?

Đừng nẹp. Gãy ở đoạn trên khuỷu và trên gối rất khó nẹp, cố nẹp thường hại nhiều hơn lợi. Bạn giữ bé thật yên, quấn chăn quanh người bé, đặt lên mặt phẳng cứng và đi ngay.

Bé rít và chực cắn, không cho mình lại gần thì làm sao?

Bình thường thôi — bé đau thì có thể cắn cả chủ, đó là phản xạ tự vệ. Rọ mõm nếu cần. Nếu bé không chảy máu nhiều mà chỉ đang hoảng loạn, bạn lùi ra, chờ 5-10 phút cho bé ổn lại rồi mới tiếp cận. Còn nếu bé chống cự dữ khi bạn nẹp thì dừng lại: giữ yên và đi bác sĩ vẫn tốt hơn một cái nẹp làm sai.

Bạn ở Hải Phòng? Nếu bé vừa ngã, vừa bị xe va, hoặc đang nhấc một chân lên không dám chống — đừng đợi qua đêm. Cái chân cần chụp phim và mổ, không đoán bằng mắt được. Bệnh viện Thú y EraVet có hai cơ sở tại Lê Chân và Gia Viên, làm việc 8h-19h. Bạn đặt lịch khám hoặc bế bé tới thẳng, nhớ đặt bé nằm trên mặt phẳng cứng suốt đường đi. Gọi đặt lịch: 0987.90.1221.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung — 10 năm kinh nghiệm, Bệnh viện Thú y EraVet.