Trộn bữa tự nấu cho chó: siêu thực phẩm rẻ tiền trong bếp và những thứ tuyệt đối phải tránh

Có một câu tôi nghe hoài ở phòng khám: “Bác sĩ ơi, cho bé ăn hạt hoài có chán không?”. Chán chứ. Bạn thử ăn đúng một món, sáng trưa chiều, suốt ba năm xem. Ngán tận cổ. Bé nhà bạn cũng vậy thôi, chỉ là bé không nói ra được.

Tôi nói thẳng ngay từ đầu để bạn khỏi hiểu lầm: không có loại đồ ăn công nghiệp nào là hoàn toàn tốt và đủ đầy cả. Hạt và pate là cứu cánh cho những người bận rộn, và tôi biết ơn vì có nó. Nhưng đừng phụ thuộc hoàn toàn. Cách khôn ngoan nhất là đan xen hạt với vài bữa tự nấu, để bé vừa được đa dạng dinh dưỡng, vừa được tận hưởng cái vị ngon của đồ ăn thật.

Trong bài này, tôi sẽ chỉ cho bạn những “siêu thực phẩm” rẻ đến bất ngờ đang nằm ngay trong bếp nhà bạn, những thứ tuyệt đối không được cho bé đụng vào, và cả phần mà rất nhiều người thương con nhưng lại vô tình hại con: chuyện bổ sung canxi. Đọc kỹ phần cuối giúp tôi nhé.

Hạt không phải kẻ thù, cũng đừng thần thánh hóa nó

Tôi không thuộc phe “ghét hạt”, cũng không thuộc phe “chỉ hạt mới đủ chất”. Cả hai đều cực đoan. Sự thật ở giữa: hạt tốt là một nền tảng tiện lợi, nhưng nó vẫn là đồ chế biến, và không món chế biến nào thay được sự tươi mới của thực phẩm thật.

Nhiều dòng hạt giá rẻ trên thị trường dùng nguyên liệu ở mức vừa phải để giữ giá. Một số hãng cao cấp thì dùng thịt nguyên, chất lượng tốt hơn — nhưng ngay cả loại tốt nhất cũng không nên là tất cả những gì bé được ăn cả đời. Nếu bạn chưa biết cách nhìn ra loại nào tử tế, tôi đã viết riêng một bài về cách đọc bảng thành phần thức ăn hạt, bạn ghé đọc để chọn cho đúng.

Vậy nên quan điểm của tôi rất đơn giản: giữ hạt làm bữa chính cho tiện, rồi đan xen thêm vài bữa tự nấu trong tuần. Không cần cầu kỳ. Chỉ cần biết cho gì và tránh gì. Đó là toàn bộ nội dung phía dưới.

Trứng gà: siêu thực phẩm số một, rẻ đến mức khó tin

Nếu bạn hỏi tôi một món duy nhất để bắt đầu, tôi trả lời ngay không cần nghĩ: trứng gà. Rẻ, dễ mua, và cả chó lẫn mèo đều ăn ngon lành. Về mặt dinh dưỡng, trứng có giá trị sinh học cực cao — nghĩa là cơ thể bé hấp thu và tận dụng được gần như trọn vẹn những gì trứng mang lại.

Trứng giàu protein chất lượng và chất béo tốt. Nó có khoáng chất như canxi, phốt pho, sắt. Riêng lòng đỏ chứa nhiều chất chống oxy hóa và có sẵn cả vitamin A, D, E. Một quả trứng nhỏ mà gói ghém được ngần ấy thứ, tìm đâu ra món nào lời hơn.

• Nên nấu chín (luộc hoặc hấp), đừng cho ăn sống — an toàn hơn về vi khuẩn và bé cũng tiêu hóa tốt hơn.
• Cho ăn vừa phải, xem như một phần bữa ăn chứ không phải ăn thay cả bữa.
• Bé nhỏ vài ngày một quả là đủ; bé to hơn có thể nhiều hơn chút. Trộn cùng cơm/hạt hoặc rau củ luộc đều được.

Rau củ: cho gì và tuyệt đối tránh gì

Phần rau củ mình đã viết thành một bài tra cứu riêng, có bảng đầy đủ loại nào cho được, loại nào hạn chế, loại nào cấm và cách chế biến đúng: chó ăn được rau gì.

Rau củ giúp bữa ăn nhẹ bụng, thêm chất xơ và vitamin. Nấu chín mềm, cắt nhỏ, trộn vào là bé ăn. Đừng nêm nếm gì cả — không muối, không gia vị.

Nhưng có ba thứ tôi muốn bạn khắc vào đầu, vì chúng nằm ngay trong gian bếp và nhiều người vô tư cho vào đồ ăn của bé mà không biết.

• Nên cho: dưa chuột, bí đỏ, cà rốt, súp lơ, bắp cải.
• TUYỆT ĐỐI TRÁNH: hành, tỏi, hẹ. Nhóm này phá hủy hồng cầu của bé, kể cả một lượng nhỏ tích lại cũng nguy hiểm. Đây cũng là lý do đừng cho bé ăn đồ ăn thừa của người đã nêm hành tỏi.

Hoa quả: món tráng miệng ngọt lành, nhưng phải chọn cho đúng

Phần hoa quả cũng có bài tra cứu riêng, kèm bảng ghi rõ từng quả phải bỏ hạt hay bỏ vỏ ra sao: chó ăn được hoa quả gì.

Nhiều bé mê hoa quả, và một miếng nhỏ ngọt mát cũng là niềm vui của bé. Cho ăn ít thôi, bỏ hạt, bỏ vỏ cứng, cắt miếng vừa để bé khỏi hóc.

Vấn đề nằm ở chỗ có những loại quả tưởng lành mà lại độc. Bạn nhớ giúp tôi danh sách phải tránh này.

• Nên cho: táo, chuối, lê, dưa hấu, dưa gang, xoài (bỏ hạt).
• TRÁNH: nho và bơ — đều có nguy cơ gây ngộ độc cho bé. Nho đặc biệt nguy hiểm dù chỉ vài quả.

Nội tạng: gan là “thuốc bổ”, đừng cho ăn như cơm

Gan gà hoặc gan heo là một trong những nguồn bổ dưỡng bậc nhất bạn có thể cho bé. Nó giàu dưỡng chất đến mức tôi hay gọi vui là “thuốc bổ”. Nhưng đúng vì quá bổ, nên nó chỉ được ăn ít.

Cho ăn gan quá nhiều, quá thường xuyên, bé dễ bị thừa vitamin A, lâu dài hại xương khớp. Cái gì bổ quá cũng thành hại. Tim gà thì lành hơn, cũng là món tốt để đổi vị.

Và không phải nội tạng nào cũng nên cho. Có những phần tôi khuyên bỏ hẳn.

• Nên cho, nhưng ăn ít và không thường xuyên: gan (gà/heo).
• Tốt và có thể cho đều đặn hơn gan: tim gà.
• Nên tránh nhóm nội tạng kém giá trị: phổi, lách, ruột.

Vài thứ nhỏ mà hay: phô mai, sữa chua, dầu oliu

Riêng chuyện sữa, sữa chua và phô mai, mình nói kỹ ở bài chó uống sữa được không — trong đó có cả cái bẫy xylitol.

Ngoài mấy món chính ở trên, có vài thứ nhỏ bạn có thể thêm vào để bữa ăn phong phú hơn. Không bắt buộc, chỉ là gia vị của sự đa dạng.

• Phô mai loại ít muối — một mẩu nhỏ làm phần thưởng.
• Sữa chua không đường, không hương liệu — vài thìa trộn vào, hỗ trợ tiêu hóa nhẹ nhàng.
• Dầu oliu — vài giọt rưới lên bữa ăn cho da lông mượt.

Canxi — chỗ nhiều người vì thương mà hóa hại con

Đây là phần quan trọng nhất của cả bài. Tôi để nó gần cuối vì tôi cần bạn đọc thật kỹ. Không có chỗ nào tôi thấy người nuôi làm sai nhiều như chuyện canxi, và cái sai này để lại hậu quả đau lòng.

Trước hết, phá bỏ một quan niệm sai phổ biến: nhiều người nghĩ chó size to thì cần nhiều canxi hơn chó nhỏ. Sai. Chó to không cần canxi trên mỗi cân nặng cao hơn chó nhỏ — chúng chỉ đơn giản là ĂN NHIỀU HƠN, nên tự nhiên nhận đủ canxi từ khẩu phần lớn hơn. Nhu cầu canxi tính theo cân nặng là như nhau. Đừng vì nuôi một bé to mà đi mua canxi cho uống vô tội vạ.

Tại sao tôi gắt chuyện này đến vậy? Vì giống nhỏ có cơ chế tự điều hòa hấp thu canxi — dư thì cơ thể thải bớt. Còn giống lớn thì KHÔNG có cơ chế đó. Bạn cho thừa bao nhiêu, cơ thể bé hấp thu bấy nhiêu. Hậu quả là biến dạng xương, viêm khớp — những tổn thương KHÔNG THỂ CHỮA, khiến bé đau đớn kéo dài suốt đời. Tôi đã gặp những ca như vậy, và không gì buồn hơn khi biết nó đến từ lòng tốt đặt sai chỗ.

Vậy khi nào mới thật sự cần bổ sung canxi? Chỉ trong vài trường hợp có lý do rõ ràng, tốt nhất là có bác sĩ đánh giá. Còn lại, nguyên tắc là để tự nhiên.

• Chó con tự nấu ăn tại nhà DỄ bị thiếu canxi, vì khẩu phần tự nấu khó cân đối. Trường hợp này có thể bổ sung theo đợt, nhưng phải CÓ CHỈ ĐỊNH của bác sĩ.
• Nếu bé đã ăn hạt toàn phần đúng loại dành cho chó con thì KHÔNG cần bổ sung thêm canxi — hạt đã tính đủ.
• Chó trưởng thành khỏe mạnh, không có dấu hiệu thiếu, thì đừng mua canxi cho uống. Chỉ cân nhắc khi bé mang thai hoặc đang cho con bú.
• Chó giống lớn: cẩn trọng gấp đôi. Thừa canxi ở nhóm này nguy hiểm hơn nhiều so với thiếu.

Bổ sung sai cách: thà thiếu còn hơn dùng bừa

Canxi không phải thứ duy nhất bị lạm dụng. Nhiều loại thực phẩm bổ sung khác cũng vậy — mua vì lo lắng, dùng kéo dài không có lý do, rồi biến điều tốt thành điều hại. Tôi kể vài cái hay gặp nhất.

Nguyên tắc của tôi gói gọn trong một câu: THÀ THIẾU CHỨ KHÔNG DÙNG SAI. Cơ thể bé thiếu một chút thì còn điều chỉnh được; nhưng thừa sai cách thì để lại tổn thương thật. Chỉ bổ sung khi bé đang ở giai đoạn thật sự cần — mang thai, đang bệnh, đang hồi phục — hoặc khi bác sĩ đánh giá là cần.

• Men tiêu hóa / men vi sinh: dùng kéo dài không chỉ định khiến ruột trở nên “lười”, lệ thuộc, tự nó hoạt động kém đi.
• Dầu cá / omega: thừa gây tiêu chảy mỡ, phân nhầy, và nguy hiểm hơn là tăng nguy cơ viêm tụy.
• Vitamin tổng hợp: nguy hiểm nhất là thừa vitamin D — gây tăng canxi máu, suy thận, vôi hóa mô mềm. Thừa sắt thì gây rối loạn chuyển hóa và hại gan.
• Đừng cho bé uống bổ sung chỉ vì “cho chắc”. Với những thứ này, “cho chắc” thường là cho hại.

Bài viết mang tính chất giáo dục, không thay thế việc thăm khám trực tiếp. Mỗi bé có nhu cầu riêng — khi cần, hãy hỏi bác sĩ thú y.

Bác sĩ Lương Đức Trung

Bác sĩ thú y · Chuyên sâu Da liễu & Dinh dưỡng · Sáng lập Bệnh viện Thú y EraVet

Tìm hiểu về bác sĩ Trung →