Cho chó ăn hạt hay tự nấu? Bác sĩ thú y so sánh công bằng

Cho chó ăn hạt hay tự nấu: câu trả lời ngắn của mình

Cho chó ăn hạt hay tự nấu đều nuôi được bé khỏe, nếu làm đúng. Hạt tiện, đủ các chất cơ bản, nhưng bạn không nhìn thấy được bên trong có gì, và hạt chỉ có khoảng 8–10% nước: bé ăn hạt mà uống ít thì nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Đồ tự nấu nhiều nước, bạn biết rõ bé ăn gì và chỉnh được theo từng bé, nhưng dễ sai nếu nấu theo cảm tính. Có thời gian thì mình ưu tiên tự nấu đúng cách; bận rộn hoặc hay đi vắng thì một loại hạt chọn kỹ vẫn là lựa chọn tốt.

Rất nhiều nhà đi đúng con đường này. Đọc trong nhóm nuôi chó thấy người ta bảo hạt có chất bảo quản, ăn lâu hại gan thận, thế là bỏ hạt, chuyển hẳn sang cơm nhà. Cái bát vẫn là cái bát cũ. Xúc cơm thịt đầy đúng bằng mức hạt ngày trước, nhìn bé ăn ngon lành mà yên tâm.

Vài tuần sau, bé vẫn ăn, vẫn chạy nhảy, nhưng bế lên thấy nhẹ hẳn, sờ vào đã rõ từng cái xương sườn. Lúc ấy chủ mới hoang mang, và câu hỏi gần như ngày nào mình cũng nghe lại quay về: rốt cuộc nên cho bé ăn hạt hay tự nấu? Hay quay lại hạt cho lành?

Câu này mở nhóm nuôi chó ra là thấy cãi nhau. Phe hạt bảo các công ty nghiên cứu cả chục năm rồi, ăn cả đời có sao đâu. Phe tự nấu thì sợ chất bảo quản, sợ nguyên liệu không rõ nguồn gốc. Riêng mình, mình vẫn khuyên ưu tiên đồ tự nấu. Nhưng mình sẽ nói công bằng cả hai phía, kể cả chỗ yếu của tự nấu, để bạn tự chọn cho bé nhà mình.

Nếu bạn thích xem hơn đọc, mình nói kỹ trong video này:

Thức ăn hạt có tốt cho chó không? Công bằng trước đã

Có một điều cần nói thẳng: hạt sinh ra trước hết để giúp con người nuôi thú cưng tiện hơn. Nhớ hai chữ “tiện” và “con người”, vì đó vừa là cái hay, vừa là gốc của những cái yếu bên dưới.

Còn cái hay thì có thật, và không nhỏ:

• Tiện. Mở bao là đổ. Đổ ra bát để cả buổi không sợ thiu như cơm. Nhà đi vắng mấy hôm, nhờ người quen đổ hộ là xong.
• Đủ các chất cơ bản. Loại hạt đạt chuẩn dinh dưỡng đã tính sẵn đạm, béo, canxi, vitamin. Bạn không phải nghĩ bổ sung thêm gì.
• Dễ định lượng. Bao nào cũng có bảng cân nặng tương ứng bao nhiêu gram một ngày.

Nhiều bé ăn hạt cả đời vẫn khỏe. Nên nếu bạn đang cho bé ăn hạt, không cần hoảng. Chỉ cần biết hạt yếu ở đâu để bù vào.

Hai điểm yếu của hạt mà bao bì không nói với bạn

Điểm yếu thứ nhất: thiếu nước

Hạt chỉ có khoảng 8–10% là nước. Bát cơm nhà nấu thì nước chiếm khoảng 60–70%. Nghĩa là bé ăn hạt thì gần như toàn bộ lượng nước cơ thể cần, bé phải tự ra bát nước mà uống.

Bé chăm uống thì không sao. Nhưng rất nhiều bé lười uống. Ăn hạt khô mà uống ít thì nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Với bé lớn tuổi hay bé đã có vấn đề về thận, uống ít nước lại càng là gánh nặng. Cho bé ăn hạt, đây là điểm bạn nên để mắt nhất.

Người lớn tuổi hay nói với mình: chó mèo ông bà nuôi ngày xưa ăn cơm nhà cả chục năm, có thấy sỏi với suy thận bao giờ đâu. Nghe có lý, nhưng phải nói cho đúng: đó là quan sát, chưa phải bằng chứng. Ngày xưa chó mèo sống ngắn hơn, cũng không mấy khi được siêu âm hay xét nghiệm máu, nên có bệnh mà không ai biết. Mình chỉ giữ lại một điều chắc chắn: bé nhận đủ nước thì thận và bàng quang dễ thở hơn.

Điểm yếu thứ hai: bạn không nhìn thấy bên trong

Hạt là thức ăn chế biến công nghiệp. Để giữ được nhiều tháng mà dầu mỡ không bị ôi, hạt cần chất chống ôxy hoá hay chất bảo quản. Có loại dùng chất tự nhiên như vitamin E, chiết xuất hương thảo; có loại dùng chất tổng hợp. Không phải cứ có chất bảo quản là độc. Nhưng bạn chỉ đọc được những dòng chữ in trên bao. Miếng thịt trong đó tươi hay không, nguyên liệu đến từ đâu, bạn không tự nhìn được.

Mình hay tự hỏi thế này: nếu chính mình ăn đồ đóng gói công nghiệp liên tục nhiều năm, mình có yên tâm không? Đó là cảm nhận của người làm nghề, không phải kết luận khoa học, nhưng là lý do mình muốn bát của bé có nhiều đồ tươi hơn. Còn nếu đã chọn hạt, bạn nên học cách đọc bảng thành phần thức ăn hạt, để ít nhất biết cái mình nhìn được là gì.

Vì sao mình vẫn chọn cho chó ăn đồ tự nấu

Một, bạn biết rõ bé ăn gì. Miếng thịt tự chọn ngoài chợ, tươi hay ôi nhìn là biết. Mớ rau tự tay rửa. Không có gì phải đoán.

Hai, nhiều nước. Ăn bát cơm nhà là bé đã nạp được một phần nước rồi. Nước tiểu không bị cô đặc như khi ăn hạt mà lười uống, nên bớt được nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Bé lười uống thì bạn đỡ lo hẳn.

Ba, chỉnh được theo từng bé. Hạt đóng bao rồi thì bé nào cũng ăn đúng một công thức. Còn tự nấu, bé béo thì bớt cơm thêm rau. Bé già răng yếu thì nấu mềm, hâm ấm cho thơm vì mũi tụi nó đã kém. Bé vừa ốm dậy thì nấu nhừ hơn cho dễ tiêu. Giống như nhà mình nấu cơm cho ông bà khác với nấu cho đứa trẻ đang lớn. Có bé chê hạt nhưng gặp bát cơm nhà ấm thơm là liếm sạch.

Ba điều này mình chỉ nói gọn. Vì sao một bát cơm nhà giống như chiếc áo may đo cho riêng bé, mình viết kỹ trong bài lợi ích của đồ ăn tự nấu cho chó.

Bảng so sánh thức ăn hạt và đồ tự nấu

Tiêu chí	Thức ăn hạt	Đồ ăn tự nấu
Lượng nước trong bữa ăn	Khoảng 8–10%, bé phải tự uống bù; uống ít thì nước tiểu cô đặc, tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi	Khoảng 60–70%, bé nạp nước ngay trong bữa
Biết rõ nguyên liệu	Chỉ đọc được trên bao bì	Tự chọn, tự rửa, tự nấu
Đủ chất	Loại đạt chuẩn đã tính sẵn	Đủ nếu nấu đúng công thức; dễ thiếu canxi nếu chỉ có thịt, cơm, rau
Chỉnh theo từng bé	Khó, bé nào cũng một công thức	Dễ: béo, già, mới ốm dậy đều chỉnh được
Độ thơm, bé thích ăn	Khô, nhiều bé chán	Ấm, thơm, đa số bé ăn ngon
Thời gian của chủ	Gần như không mất	Mất công đi chợ, nấu, chia phần
Bảo quản	Để được lâu, đổ ra bát không sợ thiu nhanh	Phải để tủ lạnh, ăn trong vài ngày
Định lượng	Có bảng gram trên bao	Không ai ghi sẵn, phải cân bé để điều chỉnh

Bạn sẽ thấy cột tự nấu thắng ở những dòng về sức khỏe, nhưng thua ở những dòng về công sức. Và có một dòng rất đáng sợ: “đủ chất nếu nấu đúng”. Chữ “nếu” đó là chỗ nhiều nhà vấp nhất.

Ba cái sai khi tự nấu khiến bé thiếu chất hơn cả ăn hạt

Mình chọn tự nấu, nhưng tự nấu không tự động tốt. Nấu sai thì bé còn thiệt hơn ăn hạt. Đây là ba cái sai mình gặp nhiều nhất ở phòng khám.

Sai thứ nhất: nấu chung nồi với người

Nhiều nhà nấu cơm cho cả nhà, nêm mắm muối, phi hành tỏi cho thơm, rồi xúc ra một bát cho chó. Mặn thì bé khát nước, lâu dài thêm gánh nặng cho thận và tim. Còn hành tỏi là thứ độc với chó: ăn lâu ngày làm vỡ hồng cầu, bé thiếu máu, lợi nhợt dần. Nấu chín hay phi thơm vẫn độc, mình đã viết riêng trong bài hành tỏi độc với chó mèo.

Cách sửa rất đơn giản: đồ của bé nấu riêng, nấu chín, không muối, không mắm, không hạt nêm, không hành tỏi. Nấu nhạt là xong.

Sai thứ hai: chỉ có thịt, cơm, rau mà thiếu canxi

Nghe thì đủ, nhưng vẫn hụt một thứ quan trọng. Chó ngoài tự nhiên ăn cả con mồi, cả thịt lẫn xương. Bát cơm nhà mình thường chỉ có thịt nạc, mà thịt thì nhiều phốt pho, rất ít canxi.

Thiếu canxi lâu ngày, cơ thể phải rút canxi từ chính bộ xương của bé ra để bù. Giống như tháng nào cũng rút sổ tiết kiệm mà không gửi vào. Bé không có biểu hiện gì ngay, nhưng xương yếu dần, chó con đang lớn thì càng nguy hiểm.

Cách bù gọn nhất là bột vỏ trứng: vỏ trứng rửa sạch, sấy khô, xay thật mịn. Chỉ cần nửa thìa cà phê cho cả một mẻ nấu, không phải mỗi bữa. Bữa nào bé đã được ăn cổ gà ninh nhừ hoặc gặm xương sườn thì không cần thêm bột vỏ trứng nữa. Xương cho gặm phải hợp với cỡ bé, to và dài hơn mõm bé để bé không nuốt chửng, không phải xương đã nấu chín kỹ giòn vụn, và có người trông khi bé gặm. Chọn xương thế nào, mình viết kỹ trong bài chó ăn xương được không.

Cá nhỏ cũng thêm được canxi, với điều kiện nấu thật nhừ đến khi xương mềm, bóp giữa hai ngón tay là nát vụn. Xương cá còn cứng, còn sắc thì không cho bé ăn. Riêng chó con giống lớn đang lớn, lượng canxi lệch một chút cũng ảnh hưởng xương khớp, nên vẫn hỏi bác sĩ trước. Công thức cả mẻ và tỷ lệ cụ thể, mình để trong bài cách nấu đồ ăn cho chó.

Sai thứ ba: cho ăn theo cảm tính

Hạt có bảng ghi rõ bé bao nhiêu ký ăn bao nhiêu gram. Cơm nhà thì không ai ghi cho bạn cả.

Những nhà kể ở đầu bài sai đúng chỗ này. Một bát hạt với một bát cơm nhìn thì bằng nhau, nhưng hạt khô và cô đặc, một nắm đã rất nhiều năng lượng. Cơm nhà nhiều nước, cùng một bát mà năng lượng ít hơn hẳn. Xúc đúng bằng lượng hạt cũ thì vài tuần là bé gầy đi.

Cách chắc nhất là cân bé hai tuần một lần, cùng một giờ trong ngày. Kèm theo đó là sờ sườn và nhìn eo: sờ thấy sườn dễ dàng nhưng không nhìn thấy rõ, nhìn từ trên xuống thấy eo thon nhẹ là vừa. Cân giảm thì thêm, cân tăng thì bớt. Muốn có con số khởi đầu để ước lượng, bạn xem bài chó mèo ăn bao nhiêu là đủ.

Và khi đổi từ hạt sang cơm nhà (hay ngược lại), đừng đổi một phát. Trộn dần trong 7 ngày: phần mới tăng dần, phần cũ giảm dần, để bụng bé kịp quen.

Ai nên chọn thức ăn hạt cho chó

Không phải nhà nào cũng hợp tự nấu. Hạt vẫn là lựa chọn đúng nếu:

• Bạn đi làm cả ngày, không có thời gian đi chợ và nấu đều đặn.
• Bạn hay đi công tác, đi vắng, phải nhờ người khác cho bé ăn.

Một bát hạt chọn kỹ, cho ăn đúng lượng, vẫn tốt hơn nhiều so với một bát cơm nấu chung nồi, mặn và thiếu canxi. Không phải hạt nào cũng tồi. Cái khó là chọn được đúng loại, và mình đã viết riêng bài cách chọn thức ăn hạt cho chó để bạn không chọn theo quảng cáo.

Nếu cho ăn hạt, nhớ bù vào điểm yếu thiếu nước, vì bé uống ít thì nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Đặt vài bát nước sạch ở chỗ bé hay nằm, thay nước mỗi ngày, có thể ngâm hạt với chút nước ấm cho bé dễ ăn và nạp thêm nước.

Dù ăn hạt hay tự nấu, bạn nên đưa bé đi khám khi thấy:

• Bé rặn tiểu, đi tiểu khó, tiểu ít từng giọt hoặc nước tiểu có máu. Bé không tiểu được là phải đi ngay trong ngày.
• Bé uống nước nhiều, đi tiểu nhiều hơn hẳn bình thường, kèm sụt cân. Đây có thể là dấu hiệu sớm của bệnh suy thận ở chó.
• Bé tụt cân liên tục dù đã tăng lượng ăn.
• Nôn hoặc tiêu chảy kéo dài quá một ngày sau khi đổi thức ăn, nhất là khi bé bỏ ăn, mệt lả.
• Lợi nhợt nhạt, bé mệt, thở nhanh, đặc biệt khi nhà từng cho bé ăn đồ có hành tỏi.

Toàn cảnh: muốn xem bức tranh lớn về chuyện ăn uống của chó, từ nhóm chất, khung bát 5:3:2 đến bản đồ mọi bài liên quan, bạn đọc bài dinh dưỡng cho chó.

Câu hỏi thường gặp

Nên cho chó ăn hạt hay cơm?

Cả hai đều được nếu làm đúng. Cơm nhà nấu riêng, không nêm, có đủ thịt, rau và nguồn canxi thì nhiều nước hơn và bạn biết rõ bé ăn gì. Hạt chọn kỹ thì tiện và đủ chất cơ bản. Thứ không nên là bát cơm chan canh nấu chung với người.

Cho chó ăn hạt suốt đời có sao không?

Nhiều bé ăn hạt cả đời vẫn khỏe. Điều cần để ý nhất là nước: hạt chỉ có khoảng 8–10% nước, bé uống ít thì nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi. Đặt nhiều bát nước sạch, có thể ngâm hạt với nước ấm, và đưa bé đi khám định kỳ, nhất là khi bé đã lớn tuổi.

Thức ăn hạt có chất bảo quản không, có hại gan thận không?

Hạt cần chất chống ôxy hoá hoặc chất bảo quản để giữ dầu mỡ không bị ôi trong nhiều tháng. Có loại dùng chất tự nhiên như vitamin E, có loại dùng chất tổng hợp. Hạt đạt chuẩn, dùng đúng hạn thì chưa có cơ sở nói chất bảo quản trong đó hại gan thận. Điều bạn nên lo hơn là bé ăn hạt mà uống quá ít nước: nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ các vấn đề về thận và hình thành sỏi.

Chuyển chó từ ăn hạt sang ăn cơm nhà thế nào cho đúng?

Trộn dần trong 7 ngày, phần cơm nhà tăng dần, phần hạt giảm dần. Đừng xúc cơm bằng đúng lượng hạt cũ, vì cơm nhiều nước nên ít năng lượng hơn nhiều. Cân bé hai tuần một lần trong tháng đầu để điều chỉnh lượng ăn.

Có thể vừa cho chó ăn hạt vừa ăn đồ tự nấu không?

Được. Phần tự nấu phải thay một phần hạt chứ không cộng thêm, nếu không bé dễ béo. Đồ tự nấu vẫn phải nấu riêng, không nêm, không hành tỏi. Mỗi lần đổi tỷ lệ giữa hai loại, bạn cũng nên trộn dần cho bụng bé quen.

Cái bát không quan trọng bằng người cầm bát

Với những nhà đang rối vì bé gầy đi sau khi đổi sang cơm nhà, mình thường không bảo quay lại hạt. Mình chỉ khuyên sắm một cái cân. Bớt cơm, thêm thịt, nửa thìa bột vỏ trứng cho cả mẻ, nấu riêng không nêm, và hai tuần cân bé một lần.

Làm đều như thế, một hai tháng sau sờ vào bé không còn thấy sườn lộ, eo thon vừa đẹp, mà bé vẫn mê bát cơm nhà như cũ.

Hạt hay tự nấu, mình vẫn chọn tự nấu. Nhưng thứ quyết định bé khỏe hay không chưa bao giờ là cái bao hạt hay cái nồi cơm. Đó là người chủ chịu nhìn kỹ bát ăn, chịu cân, chịu sờ sườn, và chịu đổi từ từ.

Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.