Bổ sung canxi cho chó: khi nào cần, khi nào lại hại?

Bổ sung canxi cho chó: phần lớn các bé không cần uống thêm

Bổ sung canxi cho chó là chuyện của bát cơm, không phải chuyện của lọ thuốc. Bé ăn hạt đạt chuẩn thì canxi đã được tính sẵn trong đó, không cần thêm gì. Bé ăn cơm tự nấu thì cần cân bằng canxi ngay trong lúc nấu: nửa thìa cà phê bột vỏ trứng cho cả mẻ, hoặc những bữa cá nhỏ ninh nhừ, xương phù hợp. Còn viên canxi, siro canxi thì chỉ dùng khi bác sĩ đã khám và chỉ định. Canxi của người cũng không nên tự cho uống: viên của người tính liều cho người lớn, nhiều loại có kèm vitamin D3, một số loại viên nhai còn có xylitol, thứ cực độc với chó.

Rất nhiều nhà đi qua đúng một kịch bản. Chó con chân hơi khuỳnh, cổ chân như sụp xuống, thế là ra hiệu thuốc mua lọ canxi nước. Chó mẹ mang bầu, người quen dặn “cho uống canxi vào để đẻ khoẻ, nhiều sữa”. Chó già đi lại chậm, ông bà bẻ nửa viên canxi của mình trộn vào cơm cho bé. Ai cũng làm vì thương. Nhưng canxi là thứ thiếu thì hại, thừa cũng hại, và mấy lúc người ta hay cho thêm nhất lại chính là lúc không nên cho.

Mình từng làm hẳn một video chỉ để nói một câu: đừng cho chó uống canxi khi chưa hiểu bé đang thiếu hay đang đủ. Bạn xem trước nếu thích nghe hơn đọc:

Bài này nằm trong cụm bài về thực phẩm bổ sung cho chó. Ở đó mình đã nói rõ quan điểm: nếu bổ sung hằng ngày thì chỉ nên chọn men vi sinh, omega-3 và chất chống oxy hoá. Canxi không nằm trong danh sách ấy.

Hai chuyện rất khác nhau: cân bằng canxi trong bát và cho uống canxi

Hầu hết nhầm lẫn về canxi đến từ việc gộp hai chuyện này làm một.

Chuyện thứ nhất: cân bằng canxi trong bát tự nấu. Thịt nạc nhiều phốt pho mà rất ít canxi. Ngoài tự nhiên, chó ăn cả con mồi, cả thịt lẫn xương, nên tự có đủ. Bát cơm nhà mình toàn ức gà, thịt lợn nạc, thịt bò, gan, nhìn rất ngon mà lại thiếu đúng thứ nằm trong xương. Vì vậy nhà tự nấu phải thêm một nguồn canxi vào khẩu phần: bột vỏ trứng, cá nhỏ ninh nhừ cả xương, hoặc xương phù hợp. Việc này giống như nêm cho đủ chất, không phải uống thuốc.

Chuyện thứ hai: cho uống canxi bổ sung, tức là viên, siro, bột canxi bán sẵn, cho thêm lên trên một khẩu phần vốn đã đủ. Đây là việc của bác sĩ. Bác sĩ chỉ kê khi có lý do rõ: chó mẹ đã bị hạ canxi máu sau sinh, một số bệnh nội tiết, hoặc bé đang theo một công thức tự nấu được tính riêng.

Bé ăn hạt đạt chuẩn “đầy đủ và cân bằng” thì canxi và phốt pho đã được nhà sản xuất cân theo tỷ lệ cho đúng giai đoạn tuổi. Rắc thêm canxi lên trên chỉ làm lệch cái tỷ lệ người ta đã tính kỹ. Bé táo bón, thận phải gánh thêm, và với chó con giống lớn còn nguy hiểm hơn thế, mình nói ở phần dưới.

Cơm tự nấu: canxi phải được nấu cho đủ

Sai lầm phổ biến nhất khi nấu cơm cho chó chính là thiếu canxi. Bé ăn như vậy vài tháng chưa thấy gì. Nhưng kéo dài, cơ thể phải rút canxi từ chính xương của bé ra để giữ lượng canxi trong máu. Chó con thì xương mềm, chân cong, đi khập khiễng. Chó trưởng thành thì xương yếu dần, có bé gãy xương chỉ sau một cú va chạm nhẹ. Sách thú y Merck ghi rõ: nhiều khẩu phần tự nấu cho chó bị thiếu khoáng, và chó ăn toàn thịt hay gặp bệnh còi xương.

Bột vỏ trứng: nửa thìa cà phê cho cả mẻ

Vỏ trứng rửa sạch, luộc hoặc sấy khô, xay thật mịn thành bột. Mỗi mẻ cơm, bạn dùng nửa thìa cà phê gạt ngang (khoảng 1 g canxi), trộn thật đều vào cả mẻ rồi mới chia hộp. Cả mẻ, không phải mỗi bữa. Mẻ 1 kg chia 8 hộp mà bạn rắc nửa thìa vào từng hộp thì bé ăn gấp tám lần, thừa canxi rõ rệt. Cách làm từng bước, lượng thịt cơm rau, bạn xem trong bài cách nấu đồ ăn cho chó.

Cá nhỏ ninh nhừ cả xương

Cá cơm, cá mòi nhỏ, cá bống tươi, hầm trong nồi áp suất tới khi xương bóp giữa hai ngón tay là nát, dằm kỹ rồi trộn cơm. Bé ăn ngon mà có canxi từ chính xương cá. Mẻ đó không cộng thêm bột vỏ trứng. Chỗ xương nào còn cứng thì gỡ bỏ. Đừng dùng cá khô, cá cơm phơi mặn, vì muối nhiều hơn hẳn mức bé chịu được. Chọn cá nào, tránh cá nào, bạn đọc bài chó ăn cá được không.

Xương phù hợp: cổ gà ninh nhừ hoặc xương sườn cho gặm

Với chó nhỏ, cổ gà ninh thật nhừ đến mức bóp là nát, dằm kỹ trộn cơm. Ninh tới mức ấy là để ăn, không phải để gặm. Bé lớn hơn thì cho gặm xương sườn còn sống hoặc chỉ chần sơ, xương to và dài hơn mõm, luôn có người ngồi trông. Bữa nào bé đã ăn cổ gà ninh hoặc đã gặm xương thì bữa đó bỏ phần bột vỏ trứng. Mẹo của mình là chia mẻ ra hộp trước, rắc bột sau, hộp nào dành cho bữa có xương thì bỏ qua.

Xương luộc chín, xương thừa trên mâm, sườn kho, cổ gà trong nồi canh thì không cho gặm: xương chín giòn, vỡ thành mảnh sắc, có thể đâm thủng hay làm tắc ruột. Bốn điều kiện an toàn khi cho gặm xương, mình viết kỹ ở bài chó ăn xương được không.

Phô mai, sữa, trứng vịt lộn hay được truyền tai là “bổ canxi”. Phô mai thì mặn, béo. Nhiều bé không tiêu được sữa. Trứng vịt lộn rất béo, dễ làm bé đau bụng. Một mẩu nhỏ để thưởng thì được, còn dùng để bù canxi thì không.

Bé nhà bạn có cần thêm canxi không? Bảng tra nhanh

Tình huống	Có cần thêm canxi không?	Làm gì
Chó trưởng thành ăn hạt đạt chuẩn	Không	Giữ nguyên, không rắc thêm canxi, không trộn bột xương
Chó trưởng thành ăn cơm tự nấu	Có, nhưng là cân bằng trong bát	Nửa thìa cà phê bột vỏ trứng cho cả mẻ; bữa có cá nhỏ ninh nhừ, cổ gà ninh nát hoặc gặm xương sườn thì bỏ bột
Nửa hạt, nửa cơm tự nấu	Chỉ phần tự nấu	Mẻ cơm tự nấu vẫn nửa thìa bột vỏ trứng như thường; phần hạt không thêm gì
Chó con ăn hạt cho chó con đạt chuẩn	Không, nhất là giống lớn	Chọn đúng hạt cho giai đoạn tăng trưởng, giống lớn dùng hạt riêng cho chó con giống lớn
Chó con ăn cơm tự nấu	Có, nhưng phải tính chính xác	Nhờ bác sĩ lên công thức theo cân nặng và giống; không ước bằng thìa
Chó con hạ bàn, chân vòng kiềng, đi khập khiễng	Không tự cho	Đưa đi khám, chụp X-quang nếu cần; giữ bé trên sàn không trơn
Chó đang mang bầu	Không, kể cả viên hay siro	Ăn thức ăn đạt chuẩn cho chó mẹ mang thai và cho con bú theo hướng dẫn bác sĩ; không cho uống canxi, không thêm sữa
Chó mẹ đang cho con bú	Chỉ khi bác sĩ chỉ định	Cho ăn tự do, đủ nước; thấy run, thở gấp, bồn chồn, co giật là đi cấp cứu ngay
Chó già đau khớp, đi lại chậm	Không tự cho	Khám khớp và thận; giữ cân nặng vừa phải, vận động đều, hỏi bác sĩ về omega-3
Chó bị bệnh thận	Tuyệt đối không tự cho	Theo chế độ ăn bác sĩ kê riêng

Canxi cho chó con: thừa còn đáng lo hơn thiếu

Đây là chỗ nhiều nhà làm ngược nhất. Thấy bé lớn nhanh, sợ thiếu xương, bèn cho uống canxi mỗi sáng. Với chó con đang ăn hạt đạt chuẩn tăng trưởng, canxi đã đủ. Thêm vào là thừa.

Ở chó con giống lớn như Golden, Alaska, Becgie, thừa canxi trong lúc đang lớn làm tăng nguy cơ các bệnh xương khớp phát triển, như rối loạn cốt hoá sụn khớp và loạn dưỡng xương phì đại (theo sách thú y Merck). Bộ khung của bé đang được xây. Canxi dồn vào quá tay làm xương và sụn lớn lệch nhịp, để lại hậu quả cho khớp cả đời. Vì thế mới có loại hạt riêng cho chó con giống lớn, được giảm năng lượng và giới hạn canxi để bé lớn đều, không lớn vọt.

Còn chuyện hạ bàn, cổ chân như sụp xuống? Rất nhiều người nghĩ ngay tới thiếu canxi. Theo bệnh viện thú y VCA, nguyên nhân hạ bàn ở chó con đến giờ vẫn chưa rõ hẳn, và trong những yếu tố bị nghi ngờ lại có cả ăn thừa năng lượng, thừa canxi, bên cạnh di truyền và nuôi trên sàn trơn. Phần lớn các bé trở lại bình thường sau khoảng 6–8 tuần nếu được đi trên sàn không trơn và ăn đúng hạt. Cho uống canxi lúc này có khi là đổ thêm dầu vào lửa. Bé hạ bàn thì đi khám để bác sĩ loại trừ nguyên nhân khác, đừng ra hiệu thuốc.

Nếu bé ăn cơm tự nấu hoàn toàn thì ngược lại, nguy cơ là thiếu, và thiếu ở tuổi đang lớn cũng làm xương cong, gãy. Chó con cần canxi chính xác hơn chó trưởng thành nhiều, nên công thức tự nấu cho chó con cần bác sĩ tính riêng. Lộ trình ăn theo tuổi, bạn xem bài chó con ăn gì.

Canxi cho chó bầu và chó sau sinh: đừng cho uống trong lúc mang thai

Lời khuyên “cho chó bầu uống canxi để khỏi sốt sữa” nghe rất hợp lý. Nhưng sách thú y Merck viết ngược lại: cho uống canxi trong thai kỳ là không cần thiết, và có thể gây ra chứ không phòng được tình trạng hạ canxi máu sau sinh. Lý do: khi được cho canxi dễ dãi suốt thai kỳ, hệ điều hoà canxi của chó mẹ quen “nằm nghỉ”. Đến lúc đàn con bú mạnh, canxi theo sữa đi ra ồ ạt, cơ thể không kịp huy động từ xương để bù, canxi máu tụt.

Việc đúng cho chó bầu là ăn thức ăn đạt chuẩn dành cho chó mẹ mang thai và cho con bú, đủ lượng, theo hướng dẫn của bác sĩ. Bệnh viện thú y VCA cũng khuyên không dùng viên canxi và sản phẩm từ sữa cho chó bầu, trừ khi bác sĩ bảo. Nhà tự nấu cho chó bầu thì càng nên nhờ bác sĩ tính khẩu phần, vì nhu cầu thay đổi theo từng tuần.

Chó mẹ sau sinh run, thở gấp: cấp cứu ngay

Hạ canxi máu sau sinh, người nuôi hay gọi là sốt sữa, thường gặp khi đàn con được khoảng 1–4 tuần tuổi, lúc sữa về nhiều nhất. Chó nhỏ đẻ nhiều con có nguy cơ cao hơn hẳn: Chihuahua, Phốc sóc, Poodle cỡ nhỏ, Shih Tzu. Dấu hiệu đầu thường kín đáo:

• Bồn chồn, đi lại không yên, thở gấp, thở hổn hển.
• Đi cứng chân, loạng choạng, run cơ, giật cơ, có bé cọ mặt liên tục xuống sàn.
• Nặng hơn: không đứng được, sốt, co giật toàn thân.

Thấy những dấu hiệu này, bạn đưa chó mẹ đi cấp cứu ngay, tách đàn con ra không cho bú. Đừng tự đổ canxi vào miệng bé đang run giật, vừa không kịp tác dụng vừa dễ sặc. Đây là ca cấp cứu thật sự. Bác sĩ thường phải truyền canxi tĩnh mạch rất chậm và theo dõi tim. Được xử lý kịp, phần lớn chó mẹ hồi phục nhanh. Để muộn, bé có thể chết.

Sau đợt đó, bác sĩ có thể kê canxi uống trong những tuần cho con bú, và cho đàn con ăn thêm sữa thay thế để đỡ cho mẹ. Chó mẹ từng bị một lần dễ bị lại ở lứa sau, lứa sau nhớ báo bác sĩ từ sớm. Đây chính là kiểu canxi “đúng chỗ”: có lý do, có liều, có người theo dõi.

Canxi cho chó già: đau khớp không phải vì thiếu canxi

Chó già đứng dậy khó, ngại lên cầu thang, đi dạo được một đoạn đã muốn về. Nhiều người nghĩ bé “thiếu canxi, loãng xương”. Phần lớn trường hợp là thoái hoá khớp: lớp sụn đệm giữa hai đầu xương mòn dần, khớp viêm, đau. Canxi không làm sụn mọc lại. Uống thêm canxi không giảm được cơn đau ấy.

Chó già còn hay có bệnh thận âm thầm, chưa có triệu chứng. Trung tâm chống độc thú cưng Pet Poison Helpline lưu ý: với thú cưng đã có bệnh thận nặng, canxi bổ sung có thể gây tổn thương cấp. Cho canxi bừa ở tuổi này là đánh cược vào quả thận của bé.

Việc nên làm: đưa bé đi khám khớp và xét nghiệm thận, giữ cân nặng vừa phải để khớp đỡ phải gánh, vận động đều và nhẹ, sàn nhà chống trơn. Omega-3 từ dầu cá có ích cho khớp, bạn đọc bài dầu cá cho chó. Chế độ ăn cho tuổi già, bạn xem bài dinh dưỡng cho chó già. Chó già ăn cơm tự nấu mà khoẻ thì vẫn nửa thìa bột vỏ trứng mỗi mẻ như bình thường. Đã có bệnh thận thì canxi và phốt pho phải theo chế độ bác sĩ kê.

Canxi của người cho chó uống được không?

Không nên tự cho. Viên canxi của người được tính liều cho một người lớn, còn bé nhà bạn có khi chỉ nặng 4–5 kg. Rất nhiều loại canxi của người có kèm vitamin D3. Vitamin D thừa đẩy canxi máu lên cao, gây nôn, khát nước, tiểu nhiều, bỏ ăn, nặng thì suy thận và có thể tử vong (theo VCA). Một số loại viên nhai, kẹo dẻo canxi còn có chất tạo ngọt xylitol, thứ cực độc với chó. Danh sách những thứ chó không được ăn, bạn xem bài chó không được ăn gì.

Lỡ bé cắn vỡ cả vỉ canxi hay vitamin D của người trong nhà, bạn cầm theo vỏ hộp đưa bé đi khám ngay, kể cả khi bé đang chạy nhảy bình thường. Dấu hiệu ngộ độc vitamin D thường xuất hiện sau khoảng 12 đến 36 giờ, lúc ấy thận có thể đã bị ảnh hưởng.

Còn canxi dành cho thú cưng thì sao? Loại nào, liều bao nhiêu, dùng bao lâu, có kèm vitamin D hay không, là việc bác sĩ quyết sau khi khám. Cùng một lọ siro, đúng với bé này mà hại bé kia. Chuyện các loại vitamin khác, bạn đọc thêm bài vitamin cho chó.

Chó thiếu canxi có dấu hiệu gì?

Có hai kiểu “thiếu canxi” rất khác nhau, và mắt thường không tự phân biệt được.

Thiếu kéo dài do khẩu phần. Hay gặp ở bé ăn cơm tự nấu toàn thịt nạc mà không có nguồn canxi. Chó con chậm lớn, chân cong, đi khập khiễng, đau khi chạm vào chân. Chó trưởng thành ngại vận động, đi cứng, gãy xương sau va chạm nhẹ. Phải chụp X-quang và xem lại khẩu phần mới kết luận được.

Hạ canxi máu cấp. Run, giật cơ, thở gấp, co giật. Hay gặp nhất ở chó mẹ đang nuôi con, nhưng cũng có thể do những bệnh khác mà chỉ xét nghiệm máu mới tìm ra. Đây là cấp cứu, không phải chuyện mua canxi về cho uống.

Đi khập khiễng, chân cong, run giật ở chó còn có rất nhiều nguyên nhân không liên quan đến canxi. Đoán sai rồi cho uống canxi vừa không chữa được bệnh thật, vừa che mất thời gian quý để tìm ra nó.

Câu hỏi thường gặp

Chó ăn hạt có cần bổ sung canxi không?

Không. Hạt ghi rõ đạt chuẩn đầy đủ và cân bằng đã tính sẵn canxi và phốt pho theo tỷ lệ cho từng giai đoạn tuổi. Rắc thêm canxi chỉ làm lệch tỷ lệ, dễ táo bón, thêm gánh cho thận, và với chó con giống lớn còn hại xương khớp.

Có nên cho chó con uống canxi không?

Không, trừ khi bác sĩ chỉ định. Chó con ăn hạt đạt chuẩn tăng trưởng đã đủ canxi. Chó con giống lớn bị thừa canxi trong lúc đang lớn có nguy cơ mắc bệnh xương khớp phát triển cao hơn. Bé ăn cơm tự nấu thì nhờ bác sĩ tính công thức riêng.

Chó bầu có nên uống canxi không?

Không. Cho uống canxi trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ hạ canxi máu sau sinh thay vì phòng được nó. Chó bầu cần thức ăn đạt chuẩn cho chó mẹ mang thai và cho con bú. Sau sinh nếu bé run, thở gấp, co giật thì đi cấp cứu ngay.

Canxi của người cho chó uống được không?

Không nên tự cho. Viên canxi của người tính liều cho người lớn, nhiều loại kèm vitamin D3, có loại viên nhai chứa xylitol. Thừa vitamin D có thể gây suy thận, còn xylitol cực độc với chó. Bé lỡ ăn phải thì mang vỏ hộp đi khám ngay.

Bột vỏ trứng cho chó dùng bao nhiêu?

Nửa thìa cà phê gạt ngang cho cả một mẻ cơm tự nấu, trộn đều trước khi chia hộp, không phải nửa thìa mỗi bữa. Bữa nào bé đã ăn cá nhỏ ninh nhừ, cổ gà ninh nát hoặc gặm xương sườn thì bỏ phần bột của bữa đó. Mức này dành cho chó trưởng thành khoẻ mạnh.

Chó con bị hạ bàn có phải do thiếu canxi không?

Không hẳn. Nguyên nhân hạ bàn ở chó con chưa rõ, và ăn thừa năng lượng, thừa canxi lại nằm trong số yếu tố bị nghi ngờ, cùng với di truyền và sàn trơn. Phần lớn bé tự hồi phục sau 6–8 tuần. Bạn đưa bé đi khám thay vì tự mua canxi.

Lọ canxi trong tủ thuốc

Quay lại mấy lọ canxi ở đầu bài: lọ canxi nước cho bé chó con hạ bàn, lọ siro cho chó mẹ mang bầu, nửa viên canxi của ông bà trộn vào cơm chó già. Cả ba đều xuất phát từ thương bé. Nhưng thứ bé thật sự cần là bát hạt đúng giai đoạn, hoặc một mẻ cơm có nửa thìa bột vỏ trứng, thỉnh thoảng một bữa cá nhỏ ninh nhừ. Lọ canxi cứ để đó, chờ ngày bác sĩ khám xong và bảo dùng. Ngày ấy có khi không bao giờ đến, và như vậy là tốt.

Nguồn tham khảo

1. Merck Veterinary Manual: Hạ canxi máu sau sinh (sốt sữa) ở chó mèo. merckvetmanual.com
2. VCA Animal Hospitals: Sốt sữa ở chó. vcacanada.com
3. Merck Veterinary Manual (bản cho người nuôi): Các rối loạn liên quan đến canxi, phốt pho và vitamin D ở chó. merckvetmanual.com
4. VCA Animal Hospitals: Hạ bàn (lỏng khớp cổ chân) ở chó con. vcacanada.com
5. Pet Poison Helpline: Viên bổ sung canxi. petpoisonhelpline.com
6. VCA Animal Hospitals: Ngộ độc vitamin D ở chó. vcacanada.com

Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.