Thực phẩm bổ sung cho chó: khi nào cần, chọn gì an toàn

Thực phẩm bổ sung cho chó: bé nhà bạn có thật sự cần không?

Phần lớn chó khỏe, ăn thức ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát tự nấu đúng cách, không cần uống thêm thuốc bổ. Nếu muốn bổ sung hằng ngày, mình chỉ khuyên chọn trong ba thứ: men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3 và chất chống oxy hoá. Canxi, bổ gan, bổ thận, vitamin tổng hợp, thuốc bổ máu thì chỉ dùng khi bác sĩ đã khám và tư vấn. Còn thuốc, vitamin của người thì đừng tự chia cho chó.

Rất nhiều nhà mua thuốc bổ cho chó theo cùng một kiểu. Thấy bé già đi, lười chạy, chân hơi yếu, ăn kém hơn trước. Lên mạng gõ thử, thấy người ta khen viên canxi, lọ bổ gan, siro vitamin. Thế là mua, mỗi thứ một lọ, cho uống đều đặn. Trong đầu chỉ có một ý nghĩ rất thương: “thuốc bổ thì uống vào chỉ có tốt”.

Mình hiểu cái thương đó. Nhưng mình phải nói thẳng: bạn đang cho bé uống một thứ mà chưa biết bé thiếu gì. Có những chất bổ sung thừa còn hại nhanh hơn cả thiếu. Thuốc bổ không xấu. Cái nguy hiểm là suy nghĩ “cứ thuốc bổ là tốt”.

Bài này là tấm bản đồ: thứ gì đáng dùng hằng ngày, thứ gì phải chờ bác sĩ, thứ gì không tự ý. Loại nào cần kỹ hơn, mình đã viết riêng, bạn bấm theo link là tới. Trong video dưới đây, mình nói kỹ về những loại thuốc bổ, vitamin hay bị dùng sai nhất.

Bé ăn đủ chất thì có cần thuốc bổ không?

Trước hết, một chuyện về tên gọi. Trong y khoa không có khái niệm “thuốc bổ”. Đó là cách người mình gọi chung cho vitamin, canxi, sắt, men vi sinh, dầu cá, viên bổ gan, viên bổ khớp… Có thứ thực ra là thuốc điều trị, phải có chỉ định. Có thứ chỉ là thực phẩm bổ sung, tức thực phẩm được thêm một thành phần có lợi. Gọi chung một tên nên người nuôi dễ nghĩ chúng an toàn như nhau. Không phải vậy.

Thức ăn hạt ghi rõ “hoàn chỉnh và cân bằng” cho đúng giai đoạn sống của bé đã được tính đủ vitamin và khoáng chất. Bát tự nấu theo khung 5:3:2 (đạm, tinh bột, rau) cộng phần khoáng cân bằng cũng vậy. Thêm thuốc bổ lên trên một khẩu phần đã đủ không làm bé khỏe gấp đôi. Nó chỉ làm khẩu phần lệch đi, có chất bị đẩy vượt mức an toàn.

Một chỗ hay bị hiểu nhầm: nhà tự nấu cho chó cần thêm khoảng nửa thìa cà phê bột vỏ trứng cho cả mẻ thịt cơm. Đó là để cân bằng khẩu phần, vì thịt nhiều phốt pho mà ít canxi. Việc này khác hẳn chuyện cho bé uống viên canxi mỗi ngày. Cách làm cụ thể có trong bài cách nấu đồ ăn cho chó.

Vậy khi nào bé thật sự cần bổ sung? Khi bé có bệnh được chẩn đoán, khi xét nghiệm cho thấy thiếu hụt, khi bé đang ốm, mới phẫu thuật, hoặc khi bé già có bệnh nền và bác sĩ thấy cần hỗ trợ. Một lần khám định kỳ và xét nghiệm máu cơ bản nhiều khi đáng tiền hơn mấy lọ thuốc bổ mua theo cảm tính, vì nó cho bạn biết bé đang thiếu gì, thừa gì. Muốn nắm lại cái nền trước khi nghĩ tới bổ sung, bạn đọc bài dinh dưỡng cho chó.

Nếu muốn bổ sung hằng ngày, chỉ chọn trong 3 thứ này

Có những nhà vẫn muốn cho bé dùng một thứ gì đó mỗi ngày để tăng sức đề kháng, nhất là khi bé bắt đầu già. Mình không cấm. Nhưng nếu bổ sung hằng ngày, mình chỉ khuyên chọn trong ba nhóm dưới đây, vì chúng hợp với việc dùng đều đặn và ít rủi ro tích luỹ khi dùng đúng liều.

1. Men vi sinh, nhưng phải là loại thiết kế để dùng hằng ngày

Ruột là nơi chứa một phần lớn hệ miễn dịch. Lợi khuẩn khỏe thì đường ruột khỏe, sức đề kháng chung cũng vững hơn. Điều nhiều người không biết: men vi sinh cho chó có hai loại khác mục đích. Một loại dùng khi bé đang rối loạn tiêu hoá, tiêu chảy, sau đợt kháng sinh, dùng theo đợt ngắn. Một loại được thiết kế để bổ sung hằng ngày, chủng lợi khuẩn khác, cách dùng khác. Lấy loại “chữa cháy” cho uống quanh năm là dùng sai mục đích.

Và nếu bé tiêu chảy kéo dài, cứ uống men là đỡ, ngừng là lại bị, thì đừng ỷ vào men. Đó có thể là dị ứng thức ăn, viêm ruột mạn tính, thậm chí khối u đường tiêu hoá. Bé cần được khám. Cách phân biệt hai loại men, chọn chủng thế nào, mình viết trong bài men vi sinh cho chó.

2. Omega-3 từ dầu cá, dầu vi tảo hoặc dầu nhuyễn thể

Omega-3 là thứ bác sĩ thú y hay khuyên nhất cho chó già: hỗ trợ khớp, da lông, tim. Nguồn phổ biến là dầu cá. Bé dị ứng đạm cá, hoặc nhà ngại mùi tanh, có thể dùng omega-3 từ vi tảo. Dù nguồn nào, nên chọn loại làm cho thú cưng, dùng theo liệu trình khoảng 2 đến 4 tháng rồi hỏi bác sĩ có cần dùng tiếp không.

Đừng nhầm dầu cá với dầu gan cá. Dầu gan cá chứa rất nhiều vitamin A, uống kéo dài thì vitamin A tích lại trong cơ thể. Dầu cá cho quá tay cũng có hại: bé đi phân lỏng, phân nhầy mỡ, hơi thở tanh, tăng cân vì đó vẫn là chất béo, liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng đông máu. Bé sắp mổ hoặc đang dùng thuốc thì báo bác sĩ trước. Liều theo cân nặng và cách chọn dầu không bị ôi có trong bài dầu cá cho chó.

3. Chất chống oxy hoá cho chó già

Càng có tuổi, cơ thể càng sinh nhiều gốc tự do, thứ làm tế bào “rỉ sét” dần. Chất chống oxy hoá giúp cơ thể chống lại quá trình đó. Nhóm này hợp với chó già, nhất là bé có bệnh nền như bệnh tim, và nên hỏi bác sĩ để chọn đúng loại. Ở Việt Nam, sản phẩm chống oxy hoá dành riêng cho chó già chưa phổ biến lắm. Bù lại, rau củ và trái cây đúng loại trong bếp nhà bạn cũng là một nguồn chống oxy hoá tự nhiên, mình nói ở phần cuối bài.

Canxi, bổ gan, bổ thận, vitamin, bổ máu: chỉ dùng khi bác sĩ tư vấn

Đây là nhóm bị mua nhiều nhất và bị dùng sai nhiều nhất. Chúng không vô dụng. Nhưng lúc nào dùng, dùng bao lâu, phải do bác sĩ quyết sau khi khám, không phải do một bài đăng trên mạng.

Loại	Khi nào bác sĩ mới cho dùng	Hại nếu dùng bừa
Canxi	Bé có bệnh làm rối loạn canxi được xác định bằng xét nghiệm; khẩu phần tự nấu bị thiếu canxi cần cân bằng lại	Chó con giống lớn dễ bị bệnh xương sụn khi lớn; táo bón, phân cứng; thận phải làm việc nhiều hơn. Chân yếu, đau khớp vẫn không đỡ vì nguyên nhân không nằm ở canxi
Bổ gan	Sau khi xét nghiệm và tìm được nguyên nhân men gan tăng, bác sĩ dùng như một phần của phác đồ	Chủ yên tâm “đã uống bổ gan” trong khi bệnh thật (bệnh nội tiết, khối u…) vẫn tiến triển; dùng dài ngày không cần thiết
Bổ thận	Bé đã được chẩn đoán bệnh thận, có kết quả máu và nước tiểu để chọn đúng loại, đúng liều	Che lấp dấu hiệu sớm; một số thành phần phải chỉnh theo xét nghiệm, dùng sai làm lệch thêm chất khoáng trong máu
Vitamin tổng hợp	Bé ăn khẩu phần thiếu hụt, bệnh làm kém hấp thu, hoặc đang hồi phục sau ốm theo liệu trình có hạn	Vitamin A, D tan trong dầu, thừa thì tích lại: vitamin D làm tăng canxi máu, hại thận; vitamin A gây đau xương, cứng khớp, hại gan
Bổ máu, viên sắt	Bé thiếu máu đã được tìm ra nguyên nhân (ve, giun, mất máu, bệnh mạn tính…) và bác sĩ thấy cần bù sắt	Sắt quá liều gây nôn, tiêu chảy, có thể ra máu, tổn thương gan; bỏ qua nguyên nhân thật gây thiếu máu

Riêng canxi, mình muốn nói thêm vài câu vì đây là thứ bị mua tràn lan nhất. Chó con thì sợ thiếu canxi, chân không thẳng. Chó già thì thấy đi yếu, đau chân là nghĩ ngay tới canxi. Nhưng xương và khớp là hai chuyện khác nhau. Chó già đau khớp là do sụn khớp mòn, khớp thoái hoá, không phải do xương thiếu canxi. Chân yếu còn có thể do tổn thương cơ, gân, trật khớp hay bệnh thần kinh. Cho uống canxi không chữa được những thứ đó.

Với chó con giống lớn như Becgie, Alaska, Rottweiler, Golden, thừa canxi trong giai đoạn lớn nhanh làm tăng nguy cơ bệnh xương sụn phát triển. Loại tổn thương này để lại hậu quả cả đời. Bé ăn thức ăn cho chó con giống lớn đạt chuẩn thì không cần thêm canxi. Bạn đọc kỹ hơn trong bài canxi cho chó, và bài chó con ăn gì cho lộ trình ăn theo tháng.

Với bổ gan, bổ thận, cái hại lớn nhất không nằm ở viên thuốc mà ở thời gian bị mất. Men gan tăng có rất nhiều nguyên nhân. Thận yếu ở chó già cần chế độ ăn và theo dõi xét nghiệm, không phải một lọ “bổ thận” mua về uống cho yên tâm. Nếu bé đã được chẩn đoán, bài chế độ ăn cho chó suy thận sẽ giúp bạn nhiều hơn.

Còn vitamin tổng hợp: khi nào thật sự cần, loại nào tan trong nước ít rủi ro hơn, loại nào tan trong dầu phải dè chừng, mình viết trong bài vitamin cho chó. Viên bổ khớp cũng tương tự: khá an toàn, nhưng bé đã đi tập tễnh thì cần khám và giảm đau trước, đừng chỉ uống bổ khớp rồi chờ vài tháng trong khi bé vẫn đau mỗi ngày.

Gel dinh dưỡng: cái phao ngắn hạn khi bé ốm, biếng ăn

Gel dinh dưỡng là dạng bổ sung đậm năng lượng, thường có thêm vitamin, dễ liếm, dễ bóp vào miệng. Nó hữu ích trong những đợt ngắn: bé đang ốm, mới phẫu thuật, đang hồi phục, chó già ăn kém vài hôm, hoặc bé cần thêm chút năng lượng để qua giai đoạn mệt.

Gel là cái phao, không phải con thuyền. Nó không thay được bữa ăn chính. Và đừng dùng gel để “chữa” chuyện bé bỏ ăn mà không tìm nguyên nhân. Bé bỏ ăn hẳn hơn một ngày, hoặc bỏ ăn kèm nôn, tiêu chảy, lả, thì cần đi khám, xem thêm bài chó bỏ ăn kèm nôn. Bé chỉ kén ăn lâu ngày thì đọc bài chó biếng ăn phải làm sao. Dùng gel thế nào, bao lâu, mình viết ở bài gel dinh dưỡng cho chó.

Vitamin, thuốc bổ của người cho chó được không?

Câu trả lời ngắn: không tự ý. Nhà nào cũng có sẵn vài lọ vitamin của người, nên chuyện “chia cho bé một viên” diễn ra rất tự nhiên. Đây lại là chỗ dễ gặp chuyện nhất.

• Vitamin D của người tính liều cho người lớn vài chục ký. Với một bé chó nhỏ, một viên có thể gấp nhiều lần lượng bé cần mỗi ngày. Thừa vitamin D làm tăng canxi trong máu, có thể gây tổn thương thận.
• Viên sắt, viên bổ máu của bà bầu: sắt liều cao làm loét, kích ứng đường tiêu hoá, gây nôn, tiêu chảy và có thể hại gan.
• Kẹo dẻo vitamin, viên nhai, viên ngậm tan nhanh có thể chứa xylitol, chất làm ngọt gây hạ đường huyết và tổn thương gan ở chó. Danh sách thứ chó không được ăn có trong bài chó không được ăn gì.
• Dầu cá, dầu gan cá của người: hàm lượng khác hẳn, dễ quá liều với chó nhỏ, nhất là dầu gan cá giàu vitamin A.

Thêm một loại mình muốn bạn cảnh giác: thuốc tăng cân, bột kích thích ăn không rõ nguồn gốc. Bé uống vào ăn khỏe bất thường, tăng cân rất nhanh, uống nhiều nước, tiểu nhiều. Một số loại bị trộn thêm thuốc kháng viêm nhóm corticoid. Bé trông “mập lên” nhưng phần lớn là tích nước, sức đề kháng giảm, và ngừng đột ngột lại càng nguy hiểm. Nếu bé nhà bạn có biểu hiện như vậy sau khi dùng một loại “thuốc bổ” nào đó, hãy dừng lại và mang lọ thuốc đến cho bác sĩ xem. Bé gầy thật sự thì có cách tăng cân an toàn, mình viết trong bài cách tăng cân cho chó gầy.

Cách chọn thực phẩm bổ sung cho chó an toàn

Mình không nêu tên hãng nào. Thay vào đó, đây là những câu bạn tự hỏi khi cầm một lọ bổ sung trên tay. Sản phẩm nào trượt từ hai câu trở lên thì để nó lại trên kệ.

• Có ghi rõ dành cho chó hoặc cho thú cưng không? Sản phẩm của người không tính liều cho chó.
• Thành phần và hàm lượng mỗi liều có ghi cụ thể không? “Chiết xuất thiên nhiên”, “công thức đặc biệt” mà không có con số là một dấu hỏi lớn.
• Với men vi sinh: có ghi tên chủng lợi khuẩn không, chủng đó có nghiên cứu trên chó không, số lợi khuẩn sống được cam kết tới hạn dùng hay chỉ lúc sản xuất, có kèm chất nuôi lợi khuẩn không. Đừng chạy theo con số CFU to nhất. Một khảo sát trên 25 sản phẩm lợi khuẩn cho thú cưng thấy chỉ 4 trong 15 loại có ghi số lượng thực sự đạt như nhãn.
• Với dầu cá: có ghi lượng EPA và DHA không, đóng gói có hạn chế ôi dầu không. Chai lớn mở ra dùng mấy tháng, không khí lọt vào mỗi lần dùng, dầu dễ ôi và mất tác dụng.
• Nhà sản xuất có tên, địa chỉ rõ ràng, có số lô, hạn dùng, hướng dẫn liều theo cân nặng không?
• Có hứa hẹn quá đà không? “Chữa khỏi”, “tăng cân thần tốc”, “thay thế thuốc” là lý do để tránh xa.
• Có thành phần cấm với chó không? Nhất là xylitol trong viên nhai, kẹo dẻo.

Mua về rồi thì mỗi lần chỉ thêm một sản phẩm, bắt đầu từ liều thấp, tăng dần. Theo dõi phân, theo dõi da có ngứa, đỏ, rụng lông không, vì bé có thể dị ứng với chính thành phần trong lọ bổ sung. Thêm cùng lúc ba thứ thì lỡ bé có chuyện, bạn không biết do thứ nào. Cách đọc nhãn sản phẩm cho thú cưng, bạn xem thêm bài cách đọc bảng thành phần.

“Thuốc bổ” có sẵn trong bếp nhà bạn

Muốn bé khỏe hơn không nhất thiết phải mua lọ đắt tiền. Vài món quen thuộc trong tủ lạnh, cho đúng cách, cũng là một kiểu bổ sung tự nhiên:

• Sữa chua không đường: một hai thìa nhỏ, có thêm chút lợi khuẩn. Chọn loại không đường và không có chất làm ngọt, vì xylitol hay nằm trong đồ “ăn kiêng”. Chó vốn kém tiêu đường sữa, bé nào ăn vào đi lỏng thì thôi.
• Phô mai: một hai miếng nhỏ mỗi tuần làm đồ thưởng là đủ. Phô mai khá mặn và béo, không phải thứ để bổ sung canxi hằng ngày.
• Táo: vài lát, có chất xơ, vitamin C và chất chống oxy hoá. Nhớ bỏ hạt và lõi, vì hạt táo chứa một lượng nhỏ chất sinh ra xyanua, lõi thì dễ hóc.

Những món này là đồ thưởng, không phải bữa chính. Tổng đồ thưởng mỗi ngày nên giữ dưới khoảng 10% năng lượng của bé. Món mới thì cho ít trước, xem phân và da vài ngày rồi mới cho tiếp.

Bếp nhà mình còn nhiều “thuốc bổ” khác hơn thế: cá, trứng, rau xanh, trái cây có màu đậm. Mình đã viết riêng các bài thực phẩm giúp chó sống lâu, rau tốt cho chó và trái cây tốt cho chó, bạn đọc để biết món nào cho được, cho bao nhiêu.

Câu hỏi thường gặp

Chó có cần uống thuốc bổ không?

Phần lớn là không, nếu bé khỏe và ăn thức ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát tự nấu cân bằng. Bé cần bổ sung khi có bệnh được chẩn đoán, thiếu hụt qua xét nghiệm, đang ốm, hồi phục, hoặc bé già có bệnh nền và bác sĩ thấy cần.

Có nên cho chó uống vitamin hằng ngày không?

Không nên tự cho uống vitamin tổng hợp hằng ngày khi bé đã ăn đủ chất. Vitamin A và D tan trong dầu, thừa sẽ tích lại và gây hại. Nếu muốn bổ sung hằng ngày, hãy chọn trong ba thứ: men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3 và chất chống oxy hoá.

Vitamin của người cho chó được không?

Không nên tự ý. Liều của người khác hẳn liều của chó. Vitamin D, viên sắt của người dễ gây ngộ độc ở chó, còn kẹo dẻo, viên nhai vitamin có thể chứa xylitol rất độc với chó. Muốn dùng thì mang lọ đến hỏi bác sĩ trước.

Bổ gan, bổ thận cho chó có nên dùng không?

Chỉ dùng khi bác sĩ đã khám, xét nghiệm và thấy cần. Men gan tăng hay thận yếu có nhiều nguyên nhân khác nhau. Tự cho uống bổ gan, bổ thận dễ làm bạn yên tâm sai chỗ trong khi bệnh thật vẫn tiến triển.

Chó con có cần uống canxi không?

Chó con ăn thức ăn đạt chuẩn cho giai đoạn tăng trưởng thì không cần. Với chó con giống lớn, thừa canxi còn làm tăng nguy cơ bệnh xương sụn. Nhà tự nấu thì cân bằng khẩu phần bằng bột vỏ trứng theo công thức, khác với cho uống viên canxi.

Thương bé thì bắt đầu từ cái bát, không phải từ lọ thuốc

Quay lại với những nhà mỗi thứ mua một lọ cho bé uống vì thương. Cái thương ấy không sai. Chỉ là nó nên bắt đầu từ chỗ khác: một bát ăn đủ chất, một lần khám để biết bé đang thiếu gì, và nếu muốn thêm gì mỗi ngày thì chỉ chọn trong ba thứ: men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3, chất chống oxy hoá.

Canxi, bổ gan, bổ thận, vitamin, bổ máu, để bác sĩ quyết. Thuốc của người, để lại trong tủ thuốc của người. Lần tới cầm một lọ “thuốc bổ” trên tay, bạn chỉ cần hỏi một câu: bé nhà mình có thật sự đang thiếu thứ này không?

Nguồn tham khảo

1. Merck Veterinary Manual. Disorders Associated with Calcium, Phosphorus, and Vitamin D in Dogs.
2. ASPCA. Which Supplements and Vitamins Are Dangerous for Pets?
3. ASPCA Animal Poison Control Center. People Foods to Avoid Feeding Your Pets.
4. Lenox CE, Bauer JE. Potential adverse effects of omega-3 fatty acids in dogs and cats. Journal of Veterinary Internal Medicine, 2013.
5. Weese JS, Martin H. Assessment of commercial probiotic bacterial contents and label accuracy. Canadian Veterinary Journal, 2011.
6. American Kennel Club. Can Dogs Eat Apples?

Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.

Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.