Vitamin cho chó: có nên cho uống? Bác sĩ thú y giải thích
Vitamin cho chó: có nên cho bé uống không?
Phần lớn chó khỏe không cần uống thêm vitamin. Bé ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát tự nấu đúng khung 5:3:2 là đã đủ. Vitamin tổng hợp chỉ nên dùng khi bác sĩ chỉ định, và tuyệt đối không chia vitamin, viên sắt, kẹo dẻo vitamin của người cho chó. Nếu muốn bổ sung hằng ngày, mình chỉ khuyên ba thứ: men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3 và chất chống oxy hoá.
Rất nhiều nhà có một cảnh quen. Bé chó bắt đầu có tuổi, ăn ít đi, lông xơ hơn, nằm nhiều hơn. Thương bé, cả nhà lên mạng đặt một lọ vitamin tổng hợp. Có nhà tiện hơn: trong tủ thuốc sẵn vỉ vitamin của bố mẹ, hộp viên sắt mẹ uống hồi mang bầu, thế là bẻ đôi một viên trộn vào cơm.
Không ít người nuôi hỏi mình: “Cho uống vitamin thì có hại gì đâu, thừa thì nó thải ra thôi mà?” Câu trả lời là không hẳn. Có loại thừa thì thải ra thật. Có loại thừa thì nằm lại trong gan, trong mỡ, ngày này qua ngày khác, và đến lúc bé có triệu chứng thì thận hoặc gan đã chịu thiệt.
Mình nói rõ trước: vitamin không xấu. Cái nguy hiểm là suy nghĩ “cứ thuốc bổ là tốt”. Trong bài này mình chỉ bạn bé thực sự cần gì, khi nào mới cần vitamin, và thứ gì được phép cho ăn hằng ngày.
Hai nhóm vitamin: loại tan trong dầu thì tích lại, loại tan trong nước thì trôi đi
Muốn hiểu vì sao vitamin cho bừa lại có hại, bạn chỉ cần nhớ một cách chia đơn giản.
Nhóm tan trong dầu gồm vitamin A, D, E, K. Cơ thể cất chúng trong gan và mỡ. Cho dư hôm nay, mai chưa dùng hết, ngày kia lại cho thêm, cứ thế chồng lên nhau. Đây là nhóm dễ thừa nhất, và thừa thì khó rút ra.
Nhóm tan trong nước gồm các vitamin nhóm B và vitamin C. Phần dư phần lớn đi ra theo nước tiểu nên ít khi gây ngộ độc. Riêng vitamin C, chó khác người ở một điểm quan trọng: gan của chó tự tổng hợp được vitamin C đủ cho nhu cầu của bé. Người phải ăn rau quả để có vitamin C, còn chó khỏe thì không cần uống thêm viên vitamin C nào.
| Vitamin | Nhóm | Bé lấy từ đâu khi ăn đúng | Cho dư thì sao |
|---|---|---|---|
| Vitamin A | Tan trong dầu | Gan, lòng đỏ trứng, rau củ màu cam; có sẵn trong hạt đạt chuẩn | Tích lại trong gan; dùng dầu gan cá kéo dài có thể gây đau xương, cứng khớp, hại gan |
| Vitamin D | Tan trong dầu | Cá biển, lòng đỏ trứng, gan; có sẵn trong hạt đạt chuẩn | Đẩy canxi máu lên cao, nôn, uống nhiều tiểu nhiều; nặng thì tổn thương thận |
| Vitamin E | Tan trong dầu | Dầu thực vật, trứng, rau xanh | Ít độc, nhưng cộng dồn với nhiều lọ khác thì vẫn là thừa |
| Vitamin K | Tan trong dầu | Rau lá xanh, gan; vi khuẩn đường ruột cũng tạo ra | Hiếm khi thiếu ở chó khỏe; dùng liều điều trị chỉ khi bác sĩ kê (như ngộ độc thuốc chuột) |
| Nhóm B | Tan trong nước | Thịt, gan, trứng, ngũ cốc | Phần dư thải theo nước tiểu; bé bệnh thận, bệnh ruột có thể cần bù theo đơn |
| Vitamin C | Tan trong nước | Gan chó tự tổng hợp | Chó khỏe không cần bù; liều cao dễ làm bé đi ngoài lỏng |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy cột thứ ba rất quen: thịt, trứng, gan, cá, rau. Đó chính là bát cơm của bé.
Bé ăn đúng thì đã đủ vitamin: hạt đạt chuẩn hoặc bát 5:3:2
Hạt có ghi trên bao “đầy đủ và cân bằng dinh dưỡng” cho đúng giai đoạn tuổi đã được tính sẵn đủ vitamin và khoáng. Cho thêm viên vitamin tổng hợp vào là cộng dồn lên một nền đã đủ, chứ không phải lấp chỗ thiếu. Bạn chưa chắc bao hạt nhà mình có đạt chuẩn không thì tìm dòng chữ ấy trên bao, kèm giai đoạn tuổi ghi rõ.
Nhà tự nấu thì cái quyết định nằm ở khung bát, không nằm ở lọ thuốc. Khung mình hay dặn là 5:3:2: khoảng nửa bát là thịt, cá, trứng; chừng ba phần mười là cơm hoặc khoai; phần còn lại là rau củ. Kèm ba thứ để cân bằng: nửa thìa cà phê bột vỏ trứng cho cả mẻ nấu, một ít gan bằng khoảng một phần mười lượng thịt, và 2 đến 3 bữa cá biển mỗi tuần. Cách làm chi tiết mình viết trong bài cách nấu đồ ăn cho chó.
Vì sao phải đúng khung? Một nhóm bác sĩ dinh dưỡng thú y ở Đại học California, Davis từng phân tích 200 công thức tự nấu cho chó lấy từ sách và mạng. Khoảng 95% công thức thiếu ít nhất một chất thiết yếu, hơn 83% thiếu nhiều chất cùng lúc. Những chất hay hụt nhất có cả vitamin D và vitamin E. Nghĩa là bát tự nấu tùy hứng, mỗi hôm một kiểu, mới là chỗ dễ thiếu vitamin, chứ không phải bát hạt chuẩn hay bát nấu đúng khung.
Bột vỏ trứng ở đây là để cân bằng khẩu phần cho cả nồi, khác hẳn với việc cho bé uống viên canxi. Chuyện canxi mình tách riêng ở bài canxi cho chó, vì đó là thứ bị cho uống bừa nhiều nhất.
Vitamin tổng hợp cho chó: chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định
Cùng nhóm với canxi, thuốc bổ gan, bổ thận, thuốc bổ máu, vitamin tổng hợp là thứ chỉ nên dùng khi bác sĩ đã khám và tư vấn. Lý do không phải vì vitamin độc, mà vì ba cái giá phải trả khi dùng tùy tiện:
- Thừa. Vitamin A, D tích lại trong cơ thể. Bé đang ăn hạt đủ chất, thêm một lọ vitamin, thêm dầu gan cá, thêm lọ bổ lông, mỗi lọ một ít cộng lại thành nhiều.
- Che lấp bệnh. Bé lông xơ, mệt, ăn ít có thể do bệnh thận, bệnh gan, giun, bệnh nội tiết. Uống vitamin, chủ yên tâm, còn bệnh thật vẫn đi tiếp.
- Tốn tiền vô ích. Một lần khám và xét nghiệm máu cơ bản nhiều khi chỉ ngang một hai lọ thuốc bổ, nhưng cho bạn biết bé đang thiếu gì thật.
Còn đây là những tình huống bác sĩ thú y có thể kê vitamin cho bé, sau khi đã khám:
| Tình huống | Vì sao có thể cần | Bác sĩ thường làm gì |
|---|---|---|
| Bát tự nấu lâu ngày chưa cân đối | Dễ thiếu vitamin D, E, kẽm và vài chất khác | Chỉnh lại khẩu phần, có thể kê loại khoáng, vitamin dành riêng cho chó ăn đồ tự nấu |
| Bệnh thận | Bé tiểu nhiều, vitamin nhóm B mất theo nước tiểu; bé ăn kém | Chế độ ăn cho thận, bù nhóm B nếu cần |
| Bệnh gan | Gan là kho chứa vitamin; gan yếu thì xử lý vitamin kém | Xét nghiệm trước, bổ sung theo kết quả, tránh vitamin A liều cao |
| Hấp thu kém: bệnh ruột kéo dài, tụy không tiết đủ men tiêu hoá | Ruột không hút được vitamin, hay gặp nhất là thiếu vitamin B12 | Đo nồng độ trong máu, bù B12 bằng thuốc uống hoặc tiêm theo đơn |
| Hồi phục sau ốm, sau phẫu thuật, bỏ ăn nhiều ngày | Ăn ít trong thời gian dài nên hụt dần | Dùng một đợt ngắn có thời hạn, rồi đánh giá lại |
| Ngộ độc thuốc chuột chống đông | Máu không đông được | Vitamin K liều điều trị theo đơn, kéo dài vài tuần, thử đông máu trước khi ngừng |
Bạn để ý cột cuối: trường hợp nào cũng có liệu trình, có thời hạn, có tái khám. Không có dòng nào là “uống trường kỳ cho khỏe”. Ngay cả vitamin dành riêng cho thú cưng, nhóm tan trong dầu cũng nên có bác sĩ tính liệu trình chứ không cho uống mãi.
Bé gầy, ăn kém mà bạn định mua vitamin “cho bé ăn ngon” thì đọc trước bài dinh dưỡng cho chó già, vì ở chó có tuổi, ăn kém hiếm khi là do thiếu vitamin.
Vitamin của người cho chó uống được không?
Không nên, kể cả “chỉ nửa viên”. Viên của người tính liều cho cơ thể nặng năm sáu chục ký, nhiều loại còn trộn thêm chất mà chó không chịu được. Dưới đây là bốn thứ mình gặp nhiều nhất trong tủ thuốc các nhà.
Vitamin D của người
Nhiều nhà có sẵn vitamin D, thấy bé già yếu thì chia cho một viên. Một viên vitamin D của người đã nhiều gấp nhiều lần nhu cầu cả ngày của một bé chó nhỏ. Uống một lần thường chưa sao, nhưng cho ngày này qua ngày khác thì vitamin D tích lại, đẩy canxi trong máu lên cao. Theo Cẩm nang Thú y Merck, dấu hiệu thường là nôn, lừ đừ, uống nhiều nước, tiểu nhiều, xuất hiện trong khoảng 12 đến 36 giờ sau khi bé nuốt phải liều cao. Hậu quả nặng nhất là tổn thương thận. Loại liều cao dùng theo tuần của người, hoặc bé cắn vỡ cả lọ, thì phải đưa đi cấp cứu ngay.
Dầu gan cá
Rất nhiều người nhầm dầu gan cá với dầu cá. Dầu gan cá chứa nhiều vitamin A và D. Cho uống hàng tháng liền, vitamin A tích lại, có thể gây đau xương, cứng khớp, rối loạn chức năng gan. Cái bé cần cho khớp, da lông là omega-3 trong dầu cá, và nó có bài riêng: dầu cá cho chó.
Viên sắt, viên bổ máu của bà bầu
Thấy bé gầy, nhợt, kén ăn, có nhà nghĩ giống trẻ con thiếu máu, liền lấy viên sắt, viên bổ máu bà bầu cho bé uống. Sắt quá liều với chó rất nguy hiểm: nôn, tiêu chảy, đi ngoài ra máu, nặng thì tổn thương gan, sốc. Theo một bài tổng quan độc chất của bác sĩ thuộc Trung tâm Chống độc Động vật ASPCA (Mỹ), chó bắt đầu có triệu chứng khi nuốt từ khoảng 20 mg sắt nguyên tố trên mỗi ký cân nặng, và trên 60 mg mỗi ký thì triệu chứng nặng. Nhiều viên bổ máu bà bầu chứa khoảng 60 mg sắt nguyên tố một viên. Với một bé 3 ký, một viên đã chạm ngưỡng ngộ độc.
Bé nhợt nhạt, thiếu máu thì phải tìm vì sao thiếu máu (ve, giun, ký sinh trùng máu, mất máu, bệnh thận), chứ không tự bổ sắt.
Viên nhai, kẹo dẻo vitamin chứa xylitol
Đây là cái bẫy nguy hiểm nhất. Nhiều loại vitamin viên nhai, kẹo dẻo cho người dùng xylitol làm chất tạo ngọt. Với chó, xylitol làm tụt đường huyết rất nhanh, có thể chỉ sau 30 phút đến 2 giờ: bé nôn, yếu, đi loạng choạng, run, co giật. Liều cao hơn gây suy gan trong 1 đến 2 ngày sau. Chó lại rất mê mùi kẹo dẻo, cắn vỡ cả lọ để trên bàn là chuyện có thật ở nhiều nhà. Danh sách đầy đủ các thứ cấm có trong bài chó không được ăn gì.
Lọ vitamin, vỉ thuốc của người nên cất lên cao hoặc trong tủ có cửa. Bé lỡ ăn phải, bạn mang theo vỏ lọ, vỏ vỉ đến bệnh viện thú y để bác sĩ tính được liều bé đã nuốt.
Chất chống oxy hoá cho chó: nhóm được phép dùng hằng ngày
Nếu đã dặn kỹ vậy, thì có thứ gì cho ăn hằng ngày được không? Có. Với bổ sung hằng ngày, mình chỉ khuyên ba thứ: men vi sinh loại được thiết kế để dùng hằng ngày, omega-3, và chất chống oxy hoá. Hai thứ đầu có bài riêng trong cụm thực phẩm bổ sung cho chó. Ở đây mình nói thứ ba.
Mỗi ngày, cơ thể bé tự sinh ra những chất có hại gọi là gốc tự do, như phần khói thải khi đốt năng lượng. Chất chống oxy hoá giúp dọn bớt chúng. Tuổi càng cao, lượng gốc tự do càng nhiều, nên nhóm này hợp nhất với chó già. Bé có bệnh nền như bệnh tim thì bạn hỏi bác sĩ trước khi thêm sản phẩm bổ sung, để còn tính cùng thuốc đang uống.
Từ thực phẩm: dễ nhất, rẻ nhất
- Rau củ màu đậm: bí đỏ, cà rốt, khoai lang, cải xanh, súp lơ xanh. Hấp hoặc luộc chín, nghiền hay thái nhỏ. Bạn tra loại rau nào được, loại nào cấm ở bài rau tốt cho chó.
- Quả mọng: việt quất, dâu tây, vài quả mỗi lần làm phần thưởng. Tuyệt đối không nho, nho khô dù trông giống quả mọng. Xem thêm trái cây tốt cho chó.
- Táo: vài miếng nhỏ, bỏ hạt và lõi. Chó tự làm được vitamin C nên táo không phải để “bù vitamin C”. Nó là món ăn vặt nhiều chất xơ, có thêm chất chống oxy hoá, thay được cho bánh thưởng nhiều béo.
Lượng gợi ý: bé ăn bát 5:3:2 thì phần rau đã có sẵn, bạn chỉ cần ưu tiên loại màu đậm. Bé ăn hạt thì thêm rau củ ít nhất 3 bữa mỗi tuần, khoảng một phần mười bát, và bớt hạt tương ứng. Trái cây chỉ là phần thưởng nhỏ. Cách phối vào bữa cho bé sống khỏe lâu mình đã viết ở bài thực phẩm giúp chó sống lâu.
Từ sản phẩm bổ sung dành cho thú cưng
Với chó già, bác sĩ có thể cho dùng thêm sản phẩm chống oxy hoá hằng ngày. Ở Việt Nam, loại dành riêng cho chó già chưa phổ biến lắm, nên rau củ quả đúng loại vẫn là nguồn dễ tìm nhất. Khi chọn sản phẩm, bạn nhìn mấy điểm:
- Ghi rõ thành phần và hàm lượng từng chất, không chỉ ghi “chiết xuất thiên nhiên”.
- Ghi rõ dành cho chó hoặc thú cưng, có liều theo cân nặng.
- Có hạn dùng, nhà sản xuất rõ ràng.
- Xem trong đó có vitamin A, vitamin D không. Nếu có, đừng cho dùng chung với lọ vitamin tổng hợp hay dầu gan cá, kẻo chồng liều.
- Không chứa xylitol.
Cho đúng liều in trên hộp, thêm từ từ, theo dõi phân và da của bé trong một hai tuần đầu. Bé đi ngoài lỏng, ngứa, nổi mẩn thì ngừng và hỏi bác sĩ.
Lợi ích thật đến đâu?
Mình nói đúng mức. Một nhóm nhà khoa học ở Canada và Mỹ theo dõi 48 bé Beagle già trong 2 năm (Milgram và cộng sự, 2005). Bé được ăn thức ăn tăng cường chất chống oxy hoá (có vitamin E, vitamin C, bột rau củ quả cùng vài chất khác), lại được vận động, chơi trò mới đều đặn, thì giữ được khả năng học việc mới tốt nhất. Chỉ ăn thì có ích một phần, chỉ chơi cũng có ích một phần, cả hai mới rõ nhất. Đó là tín hiệu tốt cho não của chó già, không phải bằng chứng rằng chất chống oxy hoá kéo dài tuổi thọ hay chữa được bệnh.
Dấu hiệu chó thiếu hoặc thừa vitamin: khi nào cần đi khám
Chó ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát đúng khung rất hiếm khi thiếu vitamin. Những dấu hiệu dưới đây trùng với rất nhiều bệnh khác, nên đừng tự đoán là “thiếu vitamin” rồi mua lọ về. Gặp chúng, đưa bé đi khám.
Đi cấp cứu ngay khi bé vừa nuốt vitamin, viên sắt, kẹo dẻo của người, hoặc sau đó bé:
- Nôn, tiêu chảy, đi ngoài ra máu.
- Yếu, loạng choạng, run, co giật.
- Lừ đừ, bỏ ăn, uống nước và đi tiểu nhiều bất thường.
Đặt lịch khám sớm khi bé đang uống vitamin, dầu gan cá kéo dài mà:
- Uống nhiều, tiểu nhiều, ăn kém dần.
- Đau khi sờ, ngại đi lại, cứng cổ, cứng khớp.
- Táo bón, phân cứng (hay gặp khi đang uống thêm canxi, vitamin D).
Đi khám để tìm nguyên nhân, không tự bù vitamin, khi bé:
- Lông xơ, rụng nhiều, da bong vảy, viêm da kéo dài. Phần lớn là do dị ứng, ve rận, nấm, không phải do thiếu vitamin.
- Chó con chậm lớn, chân cong, đi khập khiễng, nhất là bé ăn bát tự nấu thiếu canxi.
- Gầy sút, tiêu chảy kéo dài, nhợt nhạt.
Vitamin, canxi, viên sắt của người còn nằm trong nhóm thuốc không được tự cho bé dùng, xem bài cho chó uống thuốc của người được không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho chó uống vitamin hằng ngày không?
Phần lớn chó khỏe ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát 5:3:2 không cần. Nếu muốn bổ sung hằng ngày, chỉ chọn men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3 và chất chống oxy hoá. Vitamin tổng hợp chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định, có liệu trình và thời hạn.
Vitamin của người cho chó uống được không?
Không nên. Liều của người quá cao so với chó, vitamin D và sắt có thể gây ngộ độc, viên nhai và kẹo dẻo có thể chứa xylitol làm tụt đường huyết và hại gan. Bé lỡ ăn phải, mang vỏ lọ đến bệnh viện thú y ngay.
Chó thiếu vitamin có biểu hiện gì?
Có thể là lông xơ, rụng lông, da bong vảy, mệt, chó con chậm lớn, chân cong. Nhưng các dấu hiệu này trùng với nhiều bệnh như giun, viêm da, bệnh thận, bệnh nội tiết. Hãy cho bé đi khám và xét nghiệm, đừng tự mua vitamin.
Vitamin tổng hợp cho chó nên uống trong bao lâu?
Theo liệu trình bác sĩ kê cho từng bệnh, thường là một đợt có thời hạn rồi tái khám. Không nên cho uống trường kỳ, nhất là loại có vitamin A, D, vì hai chất này tích lại trong cơ thể.
Chất chống oxy hoá cho chó lấy từ đâu?
Từ rau củ màu đậm như bí đỏ, cà rốt, cải xanh, súp lơ xanh nấu chín; quả mọng như việt quất, dâu tây; táo bỏ hạt. Chó già có thể dùng thêm sản phẩm chống oxy hoá dành cho thú cưng, đúng liều, ghi rõ thành phần và hàm lượng.
Chó con có cần uống vitamin, canxi không?
Chó con ăn hạt dành cho chó con đạt chuẩn thì không cần. Cho thêm canxi, vitamin D ở chó con, nhất là giống to, có thể làm xương phát triển lệch. Bé ăn đồ tự nấu thì cần khẩu phần được cân đối, hỏi bác sĩ trước khi cho uống bất cứ thứ gì.
Trước khi mua lọ vitamin, hãy nhìn vào bát ăn
Lọ vitamin đặt mua lúc thương bé, vỉ thuốc bẻ đôi trong tủ của bố mẹ, đều xuất phát từ cùng một mong muốn: bé khỏe, bé ở với mình thật lâu. Mong muốn ấy đúng. Chỉ có cách làm là cần đổi.
Hãy bắt đầu từ cái bát: hạt đạt chuẩn hoặc bát 5:3:2 có bột vỏ trứng, gan, cá biển, thêm rau củ màu đậm vài bữa mỗi tuần. Muốn bổ sung hằng ngày thì dừng ở ba thứ: men vi sinh loại dùng hằng ngày, omega-3, chất chống oxy hoá. Còn vitamin tổng hợp, canxi, bổ gan, bổ thận, thuốc bổ máu, hãy để bác sĩ quyết định sau khi đã khám bé. Đưa bé đi khám định kỳ một lần, bạn sẽ biết bé thiếu gì thật, thay vì đoán.
Nguồn tham khảo
- Merck Veterinary Manual. Multivitamins and Iron Toxicity
- Albretsen J. (ASPCA Animal Poison Control Center), dvm360. Toxicology Brief: The toxicity of iron, an essential element
- VCA Animal Hospitals. Xylitol Poisoning in Dogs
- UC Davis School of Veterinary Medicine (2013). Homemade dog food recipes can be risky business, study finds
- Milgram NW và cộng sự (2005), Neurobiology of Aging. Learning ability in aged beagle dogs is preserved by behavioral enrichment and dietary fortification
- Hishiyama N và cộng sự (2006), Canadian Journal of Veterinary Research. Plasma concentration of vitamin C in dogs with a portosystemic shunt
Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.
Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.
One Comment