Cách giảm cân cho chó béo phì: đưa bé về điểm 5 an toàn
Cách giảm cân cho chó béo phì: bắt đầu từ đâu cho an toàn?
Cách giảm cân cho chó an toàn gồm bốn việc: chấm điểm thể trạng để biết bé đang ở điểm mấy, đưa bé đi khám để loại trừ bệnh, đặt mục tiêu là điểm 5, rồi chỉnh bát ăn và vận động. Lượng ăn tính theo cân nặng mục tiêu, không theo cân hiện tại. Bát của bé bớt cơm, thay bằng khoai lang hoặc bí đỏ, tăng rau, giữ nguyên phần thịt nạc. Mỗi tuần bé chỉ nên sụt khoảng 1–2% cân nặng. Không bỏ đói, không cắt bữa đột ngột.
Rất nhiều nhà có một bé chó tròn xoe mà cả nhà đều tự hào. Khách đến chơi khen “béo thế, chắc được chăm kỹ lắm”. Bà sợ bé đói nên bát lúc nào cũng có cơm. Bố ăn cơm thì gắp cho miếng thịt. Con nhỏ ăn bánh thì chia cho bé một nửa. Ai cũng nghĩ: béo mới đáng yêu, gầy mới đáng lo.
Rồi một ngày bé không tự nhảy lên ghế được nữa. Leo ba bậc cầu thang đã phải dừng. Trưa hè nằm bẹp dưới nền gạch, thở phì phò. Cả nhà bảo bé lười. Thật ra bé đang mang trên người một cái ba lô mỡ mà không ai nhìn thấy, vì ngày nào cũng nhìn nên quen mắt.
Không ít người nuôi hỏi mình: chó bị béo phì phải làm sao, có phải bắt nhịn không? Không cần nhịn. Cần một kế hoạch chậm mà chắc, cả nhà cùng giữ.
Trước khi vào kế hoạch, bạn xem video này. Mình nói về những nguy hiểm tiềm tàng khi chó bị béo phì, những thứ không nằm ở cái bụng tròn mà nằm ở khớp, ở hơi thở và ở số năm bé được sống cùng bạn.
Chấm điểm thể trạng: bé nhà bạn đang ở điểm mấy?
Cùng 10 kg, bé khung xương to có thể vừa vặn, bé khung xương nhỏ đã thừa. Thứ cho biết bé béo hay gầy là lượng mỡ trên người, đo bằng bảng điểm tình trạng cơ thể, thang 9 điểm.
| Điểm | Tình trạng | Lượng mỡ cơ thể | Sờ xương sườn |
|---|---|---|---|
| 1 | Rất gầy | Dưới 5% | Dễ nhìn thấy và sờ được vì không có lớp mỡ |
| 3 | Hơi gầy | 5–15% | Vẫn thấy rõ, lớp mỡ giữa da và xương khá mỏng |
| 5 | Lý tưởng | 16–25% | Sờ được xương sườn qua một lớp mỡ mỏng |
| 7 | Thừa cân | 26–35% | Khó sờ, xương sườn ẩn dưới lớp mỡ dày |
| 9 | Béo phì | Trên 35% | Rất khó sờ, lớp mỡ rất dày |
Các điểm chẵn 2, 4, 6, 8 nằm giữa các mốc trên. Một số tài liệu thú y xếp cả điểm 4 và 5 vào vùng lý tưởng, nhưng đích mình đặt cho bé là điểm 5. Một con số dễ nhớ: mỗi điểm vượt trên mức lý tưởng tương ứng với khoảng 10% cân nặng thừa. Bé ở điểm 7 đang mang thừa chừng một phần năm trọng lượng cơ thể.
Tự chấm điểm tại nhà trong ba bước
- Sờ sườn. Đặt hai bàn tay lên hai bên ngực bé, vuốt nhẹ. Rồi so với tay mình: sờ thấy sườn giống như sờ mu bàn tay là vừa (điểm 5). Giống như sờ đốt ngón tay khi nắm tay lại là gầy. Phải ấn mạnh mới thấy, mềm như sờ lòng bàn tay, là bé đang thừa cân.
- Nhìn eo từ trên xuống. Đứng nhìn lưng bé. Bé vừa vặn có eo thắt lại sau lồng ngực, như cái đồng hồ cát. Thân tròn đều như ống, không thấy eo, là thừa.
- Nhìn bụng từ bên hông. Bụng bé vừa vặn thóp lên phía sau lồng ngực. Bụng thẳng ngang hay xệ xuống là thừa cân.
Bé lông dày như Poodle, Phốc sóc, Alaska thì phải sờ, đừng tin mắt, vì bộ lông giấu rất giỏi. Nếu bé nhà bạn rơi về đầu kia của bảng, sườn lồi, hông nhô, thì đọc bài cách tăng cân cho chó gầy. Cách tính khẩu phần chung xem thêm ở bài chó mèo ăn bao nhiêu là đủ.
Chó béo phì có sao không? Cái giá bé phải trả
Béo một chút không làm bé ốm ngay. Cái hại đến chậm, từng năm một, nên rất dễ bị xem nhẹ.
- Khớp: hậu quả hay gặp nhất. Cân thừa đè lên hông, gối, cột sống. Khớp đau thì bé lười đi, lười đi càng béo.
- Hơi thở và cái nóng: mỡ quanh ngực, quanh cổ làm bé thở nặng nhọc. Một nghiên cứu trên hơn 900.000 bé chó ở Anh ghi nhận bé nặng hơn mức trung bình của giống, và bé mũi ngắn như Pug, Bulldog, có nguy cơ say nóng cao hơn. Xứ mình nắng gắt, đây không phải chuyện nhỏ.
- Gây mê, phẫu thuật: bé béo gặp nhiều rủi ro hơn khi phải gây mê, vì mỡ đè lên phổi và đường thở.
- Tiểu đường: ở người và mèo, béo phì là yếu tố nguy cơ lớn của tiểu đường. Ở chó, mối liên hệ này chưa được ghi nhận rõ như vậy, nên mình không dọa bạn bằng nó.
- Tuổi thọ: đây là cái giá lớn nhất. Trong một nghiên cứu theo dõi suốt đời trên chó Labrador, nhóm được giữ dáng thon sống lâu hơn rõ rệt và các bệnh tuổi già, nhất là thoái hóa khớp, đến muộn hơn. Mình kể kỹ nghiên cứu này ở bài thực phẩm giúp chó sống lâu.
Tin tốt là phần lớn những thứ này cải thiện khi bé xuống cân. Ở các bé béo phì giảm cân thành công, chủ nuôi ghi nhận bé hoạt bát hơn và đỡ đau hơn hẳn so với trước.
Loại trừ bệnh trước khi bắt bé giảm cân
Không phải bé béo nào cũng do ăn nhiều. Có những bệnh làm bé tăng cân, bụng to ra dù bát ăn không đổi. Bắt một bé như vậy ăn kiêng chỉ làm bé khổ mà bệnh vẫn nằm đó.
- Suy giáp: bé tăng cân mà không ăn nhiều hơn, lờ đờ, ngại vận động, lông mỏng hoặc rụng đều hai bên thân, hay tìm chỗ ấm để nằm. Thường gặp ở chó 4–10 tuổi, giống vừa và lớn; hiếm ở giống tí hon.
- Hội chứng Cushing: bé uống nhiều, tiểu nhiều, ăn nhiều, bụng phệ xệ xuống, hay thở hổn hển, rụng lông, da mỏng. Hay gặp ở chó trung niên đến già; Poodle cỡ nhỏ, chó lạp xưởng, Boxer, Beagle có nguy cơ cao hơn.
- Thuốc: một số thuốc dùng dài ngày có thể làm bé thèm ăn và tăng cân. Đừng tự ngừng thuốc, hãy hỏi bác sĩ kê đơn.
Vì vậy, trước khi bắt đầu, nên đưa bé tới bệnh viện thú y: bác sĩ cân, chấm điểm, khám tổng quát và xét nghiệm khi nghi có bệnh. Việc này càng cần với bé đã lớn tuổi, bé ở điểm 8–9, hoặc bé đang có bệnh nền.
Kế hoạch giảm cân cho chó: bảy việc làm đúng thứ tự
Ba điều không bao giờ làm: không cho nhịn đói, không cắt bữa đột ngột, không ép bé chạy nhiều ngay từ tuần đầu. Giảm quá nhanh, bé mất cả cơ chứ không chỉ mất mỡ, lại đói cồn cào, lục thùng rác, cắn phá. Chó con đang lớn, chó già và bé có bệnh (thận, tim, tụy, khớp nặng) thì không tự áp kế hoạch dưới đây; bác sĩ phải là người lên khẩu phần.
1. Mục tiêu là điểm 5
Đừng lấy con số cân nặng trên mạng làm đích, vì mỗi bé một khung xương. Lấy điểm thể trạng làm đích, rồi ước cân nặng mục tiêu: mỗi điểm thừa trừ khoảng 10% cân hiện tại. Ví dụ bé nặng 12 kg, đang ở điểm 7, thừa 2 điểm, tức khoảng 2,4 kg. Cân nặng mục tiêu của bé vào khoảng 9,5–10 kg. Bác sĩ có thể chỉnh lại con số này khi khám.
2. Tốc độ an toàn: 1–2% cân nặng mỗi tuần
Bé 12 kg sụt khoảng 120–240 g mỗi tuần là đẹp, tức chừng nửa cân đến một cân mỗi tháng, mất khoảng 3–5 tháng để về điểm 5. Mỡ tích cả năm không thể tan trong vài tuần. Sụt nhanh hơn mức này là đang cắt quá tay, hoặc bé có bệnh; chậm hơn thì cần chỉnh lại bát.
3. Tính lượng ăn theo cân nặng mục tiêu
Chỗ nhiều nhà làm sai nhất: bé 12 kg mà vẫn cho ăn theo 12 kg thì bé mãi giữ 12 kg. Với đồ tự nấu, mình tham khảo khoảng 4–5% của cân nặng mục tiêu mỗi ngày, lấy mức dưới cho bé ít vận động hoặc đã triệt sản. Bé mục tiêu 10 kg ăn khoảng 450 g đồ nấu chín một ngày, chia 2 bữa. Nếu lượng mới ít hơn hẳn lượng bé đang quen ăn, bớt dần trong 1–2 tuần, đừng cắt một lần.
Bé ăn hạt thì đong bằng cân, lấy bảng khẩu phần trên bao ứng với cân nặng mục tiêu. Bớt hạt thường quá nhiều thì bé dễ thiếu vi chất; trường hợp này nên hỏi bác sĩ về thức ăn được làm riêng cho chó giảm cân.
4. Đổi bát: bớt cơm, tăng rau, giữ nguyên thịt
Khung bát cho chó trưởng thành khỏe là 5 phần thịt, 3 phần cơm hoặc khoai, 2 phần rau (xem bài dinh dưỡng cho chó). Với chó thừa cân, sửa lại như sau:
- Giữ nguyên phần thịt nạc: thịt gà bỏ da, lợn nạc, bò, cá, trứng. Đạm giữ cơ cho bé trong lúc mỡ đi xuống. Cắt thịt là cắt nhầm chỗ.
- Bớt cơm, thay cơm trắng bằng khoai lang, bí đỏ: cùng một bát mà ít năng lượng hơn, lại nhiều chất xơ.
- Tăng rau: bí xanh, su su, bắp cải, cải xanh luộc chín. Rau làm bát đầy, bé no lâu mà không thêm bao nhiêu năng lượng.
| Bé mục tiêu 10 kg | Thịt nạc | Cơm hoặc khoai, bí | Rau | Cả ngày |
|---|---|---|---|---|
| Bát chuẩn 5:3:2 | 250 g | 150 g cơm | 100 g | khoảng 500 g |
| Bát giảm cân | 250 g (giữ nguyên) | khoảng 70 g khoai lang hoặc bí đỏ | khoảng 150 g | khoảng 450–470 g |
Những thứ khác giữ như bát thường: gan khoảng 1/10 lượng thịt, nửa thìa cà phê bột vỏ trứng cho cả mẻ nấu, không muối mắm, không hành tỏi, đổi bát mới thì trộn dần trong 7 ngày. Chọn thịt nạc thật sự: da gà, mỡ lợn, nước luộc có váng mỡ là nơi năng lượng trốn vào bát. Công thức nấu cả mẻ, chia hộp có ở bài cách nấu đồ ăn cho chó; rau nào hợp xem những loại rau tốt cho chó.
5. Đồ thưởng: đổi sang rau quả, nằm trong 10%
Bánh thưởng, đồ ăn vặt cộng lại không quá khoảng 10% năng lượng trong ngày. Với bé đang giảm cân, cách dễ nhất là đổi hẳn sang rau quả ít năng lượng: lát dưa chuột, khúc cà rốt luộc, đậu cô ve, vài hạt đậu Hà Lan, miếng táo bỏ hạt. Bẻ thật nhỏ: bé vui vì được thưởng nhiều lần, chứ không vì miếng to. Quả nào dùng được, quả nào cấm, xem bài trái cây tốt cho chó. Tuyệt đối không nho, không socola, không bánh kẹo của người.
6. Cả nhà một luật, một người cho ăn
Kế hoạch đổ vỡ nhiều nhất không vì bát sai, mà vì mỗi người lén cho một ít. Họp cả nhà một lần: chỉ một người cho ăn, bữa chính đong sẵn theo ngày. Ai muốn thưởng thì lấy từ hộp rau quả chia sẵn, hết hộp là hết. Bé nhìn bạn xin ăn không có nghĩa là bé đói; đáp lại bằng một vòng đi dạo, một trò chơi.
7. Vận động tăng dần
Ăn kiêng mà không vận động thì chậm, vận động mà không sửa bát thì gần như không giảm được. Cần cả hai.
- Đi bộ là bài tập tốt nhất: bắt đầu quãng ngắn, nhịp chậm, ngày hai lần, rồi mỗi tuần dài thêm một chút. Bé béo nhiều, khớp yếu thì đi trên đường bằng, tránh leo dốc, cầu thang.
- Bơi nhẹ cho khớp, rất hợp bé đã đau khớp, nhưng phải có người đỡ, dùng áo phao nếu bé chưa quen.
- Trò chơi trong nhà: tung bóng nhẹ, giấu vài miếng rau thưởng quanh nhà cho bé đi tìm.
Giống mũi ngắn như Pug, Bulldog, Bắc Kinh, Shih Tzu, và mọi bé đang béo, rất dễ say nóng. Chỉ đi sáng sớm hoặc chiều tối, tránh nắng gắt, mang theo nước, cho nghỉ khi bé thở dồn, lè lưỡi to. Bé thở rít, lưỡi tím tái hoặc khuỵu xuống thì dừng ngay, đưa vào chỗ mát và đi viện.
Lộ trình mẫu theo tuần, theo tháng và cách theo dõi
Ví dụ bé 12 kg ở điểm 7, mục tiêu khoảng 10 kg. Bé nặng hơn hay nhẹ hơn thì chỉnh theo tỷ lệ.
| Giai đoạn | Việc cần làm | Kết quả mong đợi |
|---|---|---|
| Tuần 0 | Đi khám, cân, chấm điểm, chụp ảnh. Tính cân nặng mục tiêu, họp cả nhà. | Có điểm xuất phát |
| Tuần 1–2 | Đổi dần sang bát giảm cân trong 7 ngày. Đồ thưởng chuyển sang rau quả. Đi bộ quãng ngắn, ngày 2 lần. | Bé quen bát mới, phân bình thường; có thể chưa sụt cân |
| Tuần 3–4 | Cân hằng tuần, đi bộ dài thêm một chút, chỉnh bát theo tốc độ sụt. | Sụt khoảng 120–240 g mỗi tuần |
| Tháng 2–3 | Giữ nhịp. Chấm điểm 2 tuần một lần, chụp ảnh cùng góc để so. | Sờ sườn dễ hơn, bắt đầu thấy eo; thường từ điểm 7 về 6 |
| Tháng 3–5 | Tiếp tục đến khi sờ được sườn qua lớp mỡ mỏng, eo rõ. | Về điểm 5, khoảng 9,5–10 kg |
| Sau đó | Chuyển sang giữ cân (phần dưới). Cân 2 tuần một lần. | Giữ điểm 5 lâu dài |
Theo dõi thế nào cho đúng
- Cân hằng tuần trong lúc giảm, cùng cái cân, cùng giờ, trước bữa sáng. Bé nhỏ thì bế lên cân rồi trừ cân của mình.
- Chấm điểm 2 tuần một lần theo ba bước ở trên. Có tuần cân đứng yên nhưng eo rõ hơn, vẫn là tiến bộ.
- Chụp ảnh từ trên xuống và từ bên hông, cùng góc. Ngày nào cũng nhìn thì không thấy; đặt ảnh tháng đầu cạnh ảnh tháng thứ ba mới thấy bé đổi khác.
- Chỉnh bát: hai tuần liền không sụt gam nào, bớt thêm khoảng một phần mười lượng ăn. Sụt quá 2% một tuần, thêm lại một ít.
Giữ cân khi bé đã về điểm 5
Về được điểm 5 mới đi nửa đường. Trong một nghiên cứu theo dõi các bé chó đã giảm cân thành công, khoảng một nửa số bé tăng lại hơn 5% cân nặng sau đó. Lý do quen thuộc: cả nhà thở phào, bát đầy trở lại, bánh thưởng quay về.
- Thêm lượng ăn từng chút một, cân lại sau 2 tuần. Bé sau giảm cân cần ít năng lượng hơn bạn nghĩ.
- Giữ thói quen tốt: khoai lang, bí đỏ thay một phần cơm, rau quả làm đồ thưởng, một người cho ăn, đi bộ mỗi ngày.
- Cân 2 tuần một lần, sờ sườn, nhìn eo. Tăng vài trăm gam là bớt ngay, đừng đợi thành vài cân.
- Bé đã triệt sản, bé bắt đầu có tuổi thì nhu cầu năng lượng giảm dần. Mỗi mốc như vậy xem lại bát một lần; bé già cần ăn ít đi mà vẫn đủ đạm, xem bài dinh dưỡng cho chó già.
Khi nào cần đưa bé đi khám
- Trước khi bắt đầu giảm cân, nhất là bé ở điểm 8–9, bé từ 7 tuổi trở lên hoặc đang có bệnh.
- Bé có dấu hiệu nghi suy giáp hay Cushing: uống nhiều, tiểu nhiều, bụng phệ, rụng lông hai bên, lờ đờ, hay thở hổn hển.
- Đã làm đúng kế hoạch 4 tuần mà cân không nhúc nhích.
- Bé sụt cân nhanh hơn 2% mỗi tuần, hoặc sụt cân kèm bỏ ăn, nôn, tiêu chảy.
- Bé đi khập khiễng, ngại đứng dậy, kêu đau khi vận động.
- Bé thở khó, ho, mệt lả hoặc ngất khi đi bộ hay khi trời nóng.
Bé vừa triệt sản thì cần ít năng lượng hơn, nên cân bé đều và chỉnh khẩu phần, xem thêm bài triệt sản chó mèo.
Câu hỏi thường gặp
Chó béo phì có sao không?
Có. Bé béo dễ đau khớp, thở nặng nhọc, dễ say nóng, gặp nhiều rủi ro hơn khi gây mê, và thường sống ngắn hơn bé vừa cân. Cái hại đến chậm nên hay bị xem nhẹ. Tin tốt là khi bé xuống cân, bé hoạt bát và đỡ đau hơn rõ rệt.
Chó bị béo phì phải làm sao?
Chấm điểm thể trạng, đưa bé đi khám loại trừ bệnh, đặt mục tiêu điểm 5. Tính lượng ăn theo cân nặng mục tiêu, bớt cơm, thay bằng khoai lang, bí đỏ, tăng rau, giữ nguyên thịt nạc. Đồ thưởng đổi sang rau quả trong 10%, đi bộ tăng dần, cân hằng tuần.
Cho chó nhịn ăn một bữa để giảm cân được không?
Không nên. Bỏ bữa đột ngột làm bé đói cồn cào, dễ ăn vội, lục thùng rác, và giảm quá nhanh làm bé mất cả cơ. Cứ giữ 2 bữa đúng giờ, chỉ bớt lượng trong bát theo kế hoạch.
Một tháng chó giảm bao nhiêu kg là an toàn?
Khoảng 1–2% cân nặng mỗi tuần, tức chừng 4–8% mỗi tháng. Bé 12 kg giảm khoảng nửa cân đến một cân mỗi tháng là đẹp. Bé nhỏ 4 kg thì chỉ 40–80 g mỗi tuần.
Chó poodle bị béo phì phải làm sao?
Làm theo cùng kế hoạch, nhưng cẩn thận hơn với con số vì Poodle tí hon rất nhẹ: vài miếng bánh mỗi ngày đã là phần thừa đáng kể. Lông xoăn dày che mất dáng, nên phải sờ sườn chứ đừng nhìn. Poodle cỡ nhỏ có nguy cơ hội chứng Cushing cao hơn, nên bé uống nhiều, tiểu nhiều, bụng phệ thì đi khám trước khi ăn kiêng.
Thương bé là giữ bé ở điểm 5
Quay lại những nhà vẫn nghĩ béo mới đáng yêu. Mình không bảo cả nhà bớt thương bé. Chỉ đổi cách thương: bà cho khúc cà rốt thay bát cơm đầy, bố dắt bé đi một vòng thay miếng thịt gắp vội, con nhỏ chơi tung bóng thay chia bánh.
Vài tháng sau, đặt tay lên sườn bé đã chạm xương qua một lớp mỡ mỏng. Bé lại tự nhảy lên ghế, chạy ra cửa đón bạn mà không thở dồn. Đó là điểm 5, và là món quà lâu dài nhất bạn tặng được cho bé. Chỗ nào chưa chắc, cứ đưa bé tới bệnh viện thú y để bác sĩ cùng bạn đặt mục tiêu.
Nguồn tham khảo
- Cornell Richard P. Riney Canine Health Center, Obesity and weight loss in dogs.
- Ontario Veterinary College, University of Guelph, Pet Nutrition at OVC, Scoring for Health.
- Merck Veterinary Manual (Dog Owners), Disorders of the Thyroid Gland in Dogs và Disorders of the Pituitary Gland in Dogs.
- Byers CG (2011). Obesity in dogs, Part 2: Treating excess weight with a multiple-modality approach. dvm360.
- Hall EJ, Carter AJ, O’Neill DG (2020). Incidence and risk factors for heat-related illness (heatstroke) in UK dogs under primary veterinary care in 2016. Scientific Reports, 10:9128.
- Chandler M và cộng sự (2017). Obesity and Associated Comorbidities in People and Companion Animals: A One Health Perspective. Journal of Comparative Pathology, 156(4):296-309.
- German AJ, Holden SL, Morris PJ, Biourge V (2012). Long-term follow-up after weight management in obese dogs: the role of diet in preventing regain. The Veterinary Journal, 192(1):65-70.
- German AJ và cộng sự (2012). Quality of life is reduced in obese dogs but improves after successful weight loss. The Veterinary Journal, 192(3):428-434.
Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.
Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.
