Men tiêu hoá cho chó: phân biệt 2 loại men vi sinh, cách chọn
Men tiêu hoá cho chó: có nên dùng, và dùng loại nào?
Có, nhưng phải đúng loại. Thứ mà nhiều người gọi là “men tiêu hoá cho chó” thực ra phần lớn là men vi sinh, tức các lợi khuẩn sống. Men vi sinh chia làm hai nhóm khác hẳn nhau: loại thiết kế để bổ sung hằng ngày giữ hệ vi sinh đường ruột ổn định, và loại dùng ngắn ngày khi bé đang rối loạn tiêu hoá như tiêu chảy, sau đợt kháng sinh, lúc đổi thức ăn. Lấy loại “chữa cháy” cho uống quanh năm, hoặc trông vào loại hằng ngày để cứu một trận tiêu chảy, đều là dùng sai.
Rất nhiều nhà có một gói men trong ngăn tủ. Bé phân lỏng thì rắc một gói. Đổi bao hạt thì rắc một gói. Có người nghe “men tốt cho ruột” nên ngày nào cũng rắc, mà không biết mình đang dùng loại gì, cho đến bao giờ. Không ít người nuôi hỏi mình: có nên cho chó uống men tiêu hoá hằng ngày, và men vi sinh của người cho chó uống được không.
Hiểu đúng thì gói men nhỏ ấy là một trong rất ít thứ đáng bổ sung đều đặn. Hiểu sai thì nó chỉ là tiền rắc vào bát.
“Men tiêu hoá” và “men vi sinh”: hai thứ người Việt hay gọi chung
Trong tiếng Việt, chữ “men” bị dùng cho hai thứ rất khác nhau.
- Men tiêu hoá đúng nghĩa là enzyme. Đây là các chất do tuyến tụy và ruột tiết ra để cắt nhỏ đạm, mỡ, tinh bột. Chúng không sống. Chó khoẻ tự tiết đủ. Viên enzyme chỉ thực sự cần cho bé mắc bệnh tụy không tiết đủ enzyme, khi đó bác sĩ kê, cho ăn kèm từng bữa, thường là suốt đời.
- Men vi sinh là lợi khuẩn sống. Khi vào ruột đủ số lượng, chúng giúp giữ thế cân bằng với vi khuẩn có hại, hỗ trợ niêm mạc ruột và miễn dịch. Phần lớn gói “men tiêu hoá cho chó” ngoài thị trường thực chất là men vi sinh.
Hay đi kèm còn có chất nuôi lợi khuẩn: chất xơ hoà tan như inulin, là “đồ ăn mang theo” của lợi khuẩn. Tách bạch như vậy vì cho chó khoẻ uống enzyme gần như vô ích, còn bé bệnh tụy mà chỉ uống lợi khuẩn thì bệnh vẫn nằm nguyên. Gọi sai tên dễ mua sai thứ.
Hai loại men vi sinh cho chó: loại hằng ngày và loại khi rối loạn tiêu hoá
Đây là điều mình muốn bạn nhớ nhất trong bài. Cùng gọi là men vi sinh, nhưng hai loại sinh ra cho hai việc khác nhau.
Loại thiết kế để bổ sung hằng ngày
Mục tiêu là duy trì: giữ hệ vi sinh đường ruột ổn định, hỗ trợ hàng rào ruột và miễn dịch, phân khuôn đều. Loại này thường phối nhiều chủng (nhóm Lactobacillus, Bifidobacterium, Enterococcus…) kèm chất nuôi lợi khuẩn, liều duy trì, dạng bột rắc hoặc viên nhai để dùng lâu dài. Tác dụng của nó đến chậm và âm thầm, tính bằng tuần, bằng tháng, không phải bằng ngày.
Loại dùng khi rối loạn tiêu hoá
Mục tiêu là xử lý một đợt rối loạn: tiêu chảy cấp nhẹ, phân lỏng sau kháng sinh, bụng “dỗi” khi đổi thức ăn, căng thẳng khi đi gửi, chuyển nhà. Loại này thường dùng chủng có nghiên cứu ở chó tiêu chảy, liều cao hơn, có thể kèm chất hấp phụ (như cao lanh, pectin) để làm đặc phân và chất điện giải, dạng gel bơm miệng hoặc bột. Dùng vài ngày đến một hai tuần rồi dừng.
| Tiêu chí | Loại bổ sung hằng ngày | Loại dùng khi rối loạn tiêu hoá |
|---|---|---|
| Mục đích | Duy trì hệ vi sinh, hỗ trợ miễn dịch, phân đẹp đều | Đỡ một đợt tiêu chảy, sau kháng sinh, đổi thức ăn |
| Thời gian dùng | Lâu dài, đều đặn mỗi ngày | Ngắn ngày, khỏi thì dừng |
| Thành phần hay gặp | Nhiều chủng lợi khuẩn, kèm chất nuôi lợi khuẩn | Chủng có nghiên cứu ở chó tiêu chảy, có thể kèm chất hấp phụ, điện giải |
| Dạng hay gặp | Bột rắc vào thức ăn, viên nhai | Gel bơm miệng, bột liều cao |
| Khi nào thấy hiệu quả | Sau vài tuần dùng đều | Vài ngày |
| Dùng sai thì sao | Trông vào nó cứu tiêu chảy nặng: chậm đi khám | Cho uống quanh năm: tốn tiền, chất hấp phụ có thể làm táo bón, cản hấp thu thuốc khác |
Nếu bạn muốn bổ sung hằng ngày, mình chỉ khuyên chọn ba thứ: men vi sinh, omega-3 và chất chống oxy hoá. Lý do và cách chọn từng thứ có trong bài trụ thực phẩm bổ sung cho chó; riêng omega-3 xem thêm bài dầu cá cho chó. Còn canxi, bổ gan, bổ thận, vitamin tổng hợp thì chỉ dùng khi bác sĩ đã khám và tư vấn.
Men vi sinh giúp được gì cho chó? Nói cho đúng mức
Bạn sẽ nghe rất nhiều lời quảng cáo: men vi sinh trị dị ứng, chữa lo âu, giảm cân, thay được kháng sinh. Mình nói thẳng: hệ vi sinh đường ruột đúng là liên quan tới miễn dịch, da và cả hành vi, nhưng bằng chứng ở chó còn mỏng, và tác dụng phụ thuộc vào từng chủng cụ thể. Một chủng có nghiên cứu tốt không có nghĩa mọi gói men đều tốt như thế.
Tiêu chảy cấp
Đây là chỗ men vi sinh được dùng nhiều nhất. Một thử nghiệm có đối chứng trên 60 chú chó tiêu chảy cấp cho thấy nhóm uống lợi khuẩn có phân thành khuôn sau khoảng 3,5 ngày, so với khoảng 4,8 ngày ở nhóm uống giả dược. Chênh nhau gần một ngày, nhưng chưa đủ ý nghĩa thống kê. Nghĩa là: có thể giúp bé hồi phục nhanh hơn một chút, không phải thuốc thần. Đa số đợt tiêu chảy nhẹ tự khỏi, men vi sinh giúp quãng đó dễ chịu hơn.
Trong và sau đợt kháng sinh
Kháng sinh diệt cả vi khuẩn có hại lẫn có lợi, nên nhiều bé bị phân lỏng, ăn kém khi đang uống thuốc. Một thử nghiệm trên chó khoẻ dùng kháng sinh thấy nhóm được bổ sung lợi khuẩn kèm chất nuôi lợi khuẩn giữ được sức ăn tốt hơn nhóm giả dược. Đây là lúc dùng loại “khi rối loạn tiêu hoá” rất hợp lý. Nhưng xin nhớ chiều ngược lại: men vi sinh không thay được kháng sinh. Bé nhiễm trùng thật mà bỏ thuốc để uống men thì nhiễm trùng không tự lui.
Da, dị ứng, lo âu và cân nặng
Có tín hiệu đáng chú ý. Một nghiên cứu nhỏ trên chó con thuộc dòng dễ viêm da dị ứng thấy bổ sung lợi khuẩn từ sớm làm giảm một số chỉ số dị ứng. Một thử nghiệm nhỏ trên khoảng hai chục chú chó hay lo âu, do chính nhà sản xuất tiến hành, ghi nhận hành vi bồn chồn giảm với một chủng riêng. Chuyện giảm cân thì dữ liệu chủ yếu ở người. Ở những việc này, men vi sinh chỉ là phần hỗ trợ. Bé ngứa gãi kéo dài cần tìm nguyên nhân như bài chó bị viêm da, không phải rắc men rồi chờ.
Vậy sao mình vẫn xếp men vi sinh vào ba thứ đáng bổ sung hằng ngày? Vì loại tốt rất an toàn, và với bé hay “dỗi bụng”, hay căng thẳng, bé lớn tuổi, giữ ruột ổn định đều đặn mang lại khác biệt bạn thấy được: phân đẹp hơn, ít đợt lỏng hơn.
Cách chọn men vi sinh cho chó: đừng chạy theo con số CFU to nhất
Số lợi khuẩn trên gói thường ghi bằng CFU, nghĩa là số đơn vị vi khuẩn sống. Rất nhiều người chọn theo kiểu “càng nhiều tỷ càng tốt”. Đây là cái bẫy.
Một khảo sát của Đại học Guelph (Canada) trên 25 sản phẩm men vi sinh dành cho thú cưng cho thấy: trong 15 sản phẩm có ghi số lượng vi khuẩn, chỉ 4 sản phẩm đạt hoặc vượt con số trên nhãn; một số ghi sai cả tên vi khuẩn; có sản phẩm gần như không còn vi khuẩn sống. Trong thử nghiệm tiêu chảy kể trên, số lợi khuẩn sống của chính sản phẩm nghiên cứu cũng giảm mạnh theo thời gian bảo quản. Con số in to trên bao bì là con số lúc sản xuất, chưa chắc là thứ còn lại khi tới bát của bé.
Khi cầm một hộp men vi sinh cho chó, bạn soát lần lượt:
- Ghi rõ dành cho chó hoặc thú cưng, nhà sản xuất rõ ràng, có hạn dùng, có hướng dẫn liều theo cân nặng.
- Ghi rõ tên lợi khuẩn đến tận chủng, không chỉ ghi chung chung “hỗn hợp lợi khuẩn”. Tác dụng đi theo chủng, không đi theo chữ “men”.
- Chủng đó đã có nghiên cứu trên chó. Bạn có thể hỏi bác sĩ thú y hoặc người bán: chủng này đã được thử ở chó cho việc gì?
- Cam kết số lợi khuẩn còn sống tới hạn dùng, không chỉ “lúc sản xuất”. Đây là dòng đáng tin hơn mọi con số “tỷ” in to.
- Có chất nuôi lợi khuẩn đi kèm thì tốt, nhất là với loại dùng hằng ngày.
- Đúng loại cho đúng việc: muốn duy trì thì chọn loại hằng ngày, đang tiêu chảy thì chọn loại dùng khi rối loạn.
Cách cho chó uống men vi sinh đúng
Chọn đúng mới được một nửa. Nửa còn lại là cách cho uống.
- Đều đặn mới có tác dụng. Lợi khuẩn bổ sung chủ yếu “đi qua” ruột chứ không định cư mãi. Hôm có hôm không thì gần như uống cho vui. Gắn vào một bữa cố định cho dễ nhớ.
- Trộn vào thức ăn đã nguội. Lợi khuẩn là vi khuẩn sống, gặp nóng là chết. Cơm, thịt vừa nấu xong thì để nguội tới khi chỉ còn hơi ấm mới rắc men, trộn đều, cho ăn ngay.
- Đúng liều theo cân nặng ghi trên hộp. Gấp đôi liều không gấp đôi tác dụng, có khi chỉ thêm đầy hơi.
- Bảo quản theo đúng nhãn. Loại ghi để ngăn mát thì phải để ngăn mát. Loại nào cũng cần đậy kín, tránh ẩm, tránh nắng, không để cạnh bếp. Trời nóng ẩm, một hộp men để sai chỗ vài tháng có thể chỉ còn là bột.
- Đang uống kháng sinh thì cho men cách kháng sinh ít nhất 1 đến 2 tiếng, vì kháng sinh có thể giết luôn lợi khuẩn vừa uống. Dùng tiếp một thời gian sau khi hết thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Thêm từ từ. Bắt đầu khoảng nửa liều vài ngày rồi lên đủ, theo dõi phân và dấu hiệu dị ứng như ngứa, nổi mẩn, nôn. Có biểu hiện lạ thì dừng, hỏi bác sĩ.
- Đổi thức ăn vẫn phải trộn dần trong khoảng một tuần. Men giúp bụng đỡ “dỗi”, không thay được bước này.
Nền móng vẫn là bát ăn. Bé ăn hạt đạt chuẩn hoặc bát tự nấu đúng khung trong bài dinh dưỡng cho chó thì men mới phát huy được. Bát ăn sai mà trông vào gói men để cứu thì không ổn.
Men vi sinh của người cho chó được không?
Lời khuyên của mình: không tự dùng. Có ba lý do.
- Chủng và liều tính cho người. Chủng có nghiên cứu ở người chưa chắc đã được thử ở chó, liều cho người lớn không phải liều cho một bé vài ký.
- Thành phần đi kèm có thể nguy hiểm. Một số kẹo dẻo, viên nhai cho người có chất tạo ngọt xylitol, thứ gây tụt đường huyết và hại gan ở chó dù chỉ một lượng nhỏ. Xem thêm bài chó không được ăn gì.
- Dễ nhầm sang thuốc. Tủ thuốc gia đình hay để lẫn men với thuốc cầm tiêu chảy, chống nôn của người. Có thuốc không an toàn cho chó, có thuốc che mất dấu hiệu bệnh.
Trong tay chỉ có men của người mà bé đang tiêu chảy nhẹ thì gọi hỏi bác sĩ thú y trước. Còn sữa chua không đường, bé chịu được đồ sữa thì ăn một ít được, nhưng lượng lợi khuẩn không rõ, chủng chưa được thử ở chó. Coi đó là món ăn thêm, đừng coi là men vi sinh.
Men tiêu hoá cho chó bị tiêu chảy: khi nào không thể chỉ trông vào men
Men vi sinh hợp với tiêu chảy nhẹ: bé vẫn tỉnh táo, vẫn ăn, vẫn uống, không nôn, phân lỏng nhưng không có máu. Khi đó bạn cho bé ăn nhẹ, đủ nước, dùng loại men dành cho lúc rối loạn tiêu hoá, và theo dõi sát. Cách xử lý tại nhà và các nguyên nhân thường gặp có trong bài chó bị tiêu chảy.
Đưa bé đi khám ngay, không chờ men, khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Phân có máu tươi, phân đen như bã cà phê, hoặc phân lẫn nhầy máu.
- Vừa tiêu chảy vừa nôn, nhất là nôn nhiều lần trong ngày.
- Bé lả, nằm một chỗ, bỏ ăn, không chịu uống nước. Xem thêm bài chó bỏ ăn kèm nôn.
- Chó con, nhất là bé chưa tiêm phòng đủ: mất nước rất nhanh và có thể là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
- Chó già hoặc đang có bệnh nền như suy thận, tiểu đường, bệnh tim.
- Bụng chướng, đau khi chạm, hoặc nghi bé đã ăn phải đồ lạ, chất độc.
- Tiêu chảy kéo dài quá hai ngày dù đã ăn nhẹ và dùng men, hoặc cứ khỏi rồi lại tái đi tái lại.
Men vi sinh không diệt được virus, không tẩy được giun, không bù được nước cho một cơ thể đang mất nước nặng. Giữ bé ở nhà thêm một ngày với gói men có khi là mất khoảng thời gian quý nhất. Còn bé chỉ kén ăn, ăn kém kéo dài mà không tiêu chảy thì xem bài chó biếng ăn để khoanh vùng nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho chó uống men tiêu hoá hằng ngày không?
Nên, nếu đó là loại men vi sinh được thiết kế để dùng hằng ngày, có chủng rõ ràng, có chất nuôi lợi khuẩn và dùng đều. Đừng lấy loại gel, bột dành cho lúc tiêu chảy để cho uống quanh năm.
Men tiêu hoá cho chó bị tiêu chảy dùng mấy ngày?
Với tiêu chảy nhẹ, thường dùng theo hướng dẫn trên hộp trong vài ngày và thêm một hai ngày sau khi phân đã thành khuôn. Sau hai ngày không đỡ, hoặc có máu, nôn, lả, thì đi khám ngay.
Men vi sinh của người cho chó uống được không?
Không nên tự dùng. Chủng và liều tính cho người, một số dạng kẹo dẻo, viên nhai có xylitol rất độc với chó. Hỏi bác sĩ thú y trước, và ưu tiên loại dành riêng cho chó.
Chó con uống men vi sinh được không?
Được, nếu là sản phẩm dành cho chó, dùng đúng liều theo cân nặng. Nhưng chó con tiêu chảy thì phải đi khám trước, vì bé mất nước nhanh và có thể đang mắc bệnh truyền nhiễm mà men không xử lý được.
Đang uống kháng sinh có cho chó uống men vi sinh được không?
Được, và thường là nên. Cho men cách kháng sinh ít nhất 1 đến 2 tiếng, dùng tiếp thêm một thời gian sau khi hết thuốc theo lời bác sĩ. Men vi sinh không thay được kháng sinh.
Cho chó ăn sữa chua thay men vi sinh được không?
Không thay được. Sữa chua không đường có thể là món ăn thêm nếu bé chịu được đồ sữa, nhưng lượng lợi khuẩn không rõ và chủng chưa được thử ở chó. Sữa chua có đường thì không nên cho.
Gói men trong ngăn tủ: dùng đúng việc mới đáng tiền
Quay lại gói men trong ngăn tủ của rất nhiều nhà. Nó không phải thuốc thần, cũng không vô dụng. Nó là công cụ, mỗi loại một việc. Loại hằng ngày giữ ruột ổn định, cần đều đặn, cần thời gian. Loại khi rối loạn đỡ một đợt tiêu chảy nhẹ, dùng ngắn rồi dừng. Còn khi bé có máu trong phân, nôn, lả, hoặc là chó con, thì chỗ của bé là bệnh viện thú y, không phải thêm một gói men.
Lần tới cầm hộp men lên, hỏi ba câu: loại này dùng hằng ngày hay khi rối loạn? Chủng gì, đã thử ở chó chưa? Còn bao nhiêu lợi khuẩn sống tới hạn dùng? Trả lời được ba câu ấy là bạn đã chọn giỏi hơn phần lớn người mua.
Nguồn tham khảo
- Weese JS, Martin H. Assessment of commercial probiotic bacterial contents and label accuracy. Canadian Veterinary Journal, 2011.
- Shmalberg J và cộng sự. A Randomized Double Blinded Placebo-Controlled Clinical Trial of a Probiotic or Metronidazole for Acute Canine Diarrhea. Frontiers in Veterinary Science, 2019.
- Whittemore JC và cộng sự. A randomized, placebo-controlled crossover trial testing whether a synbiotic prevents antibiotic-associated GI signs in healthy research dogs. Journal of Veterinary Internal Medicine, 2019.
- Marsella R và cộng sự. Early exposure to probiotics in a canine model of atopic dermatitis has long-term clinical and immunological effects. Veterinary Immunology and Immunopathology, 2012.
- VCA Animal Hospitals. Probiotics.
- VCA Animal Hospitals. Puppy diarrhea.
Quà tặng miễn phí: Cuốn Cẩm nang Giải mã thức ăn thú cưng của mình chỉ bạn cách đọc tên sản phẩm, bảng thành phần và bảng phân tích trên bao bì, để chọn đúng thức ăn cho bé. Nhận sách tại đây.
Bác sĩ thú y Lương Đức Trung, hơn 10 năm kinh nghiệm lâm sàng.
